avatar

جووڵانه‌وه‌ی ساڵه‌کانی 46-47


جووڵانه‌وه‌ی ساڵه‌کانی 46-47یه‌‌کێک له‌ دیارده‌ گرنگ و به‌رچاوه‌کانی جووڵانه‌وه‌ی 46-47 ته‌شکیلاتی بوونی ئه‌و جووڵانه‌وه‌یه‌ بوو. هه‌ر چه‌ند جووڵانه‌وه‌ ته‌واوی کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێرانی نه‌ده‌گرته‌وه‌، له‌و ناوچانه‌ دا که‌ زۆرتر کاری ده‌کرد به ته‌واوی چوو بوو ده‌نێو جه‌رگه‌ی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکه‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ دێهات. له‌ زۆربه‌ی گوند و شاره‌کانی ناوه‌ندی کوردستان شانه‌ و کۆمیته‌ی حیزبی پێک هێنرابون.



جێگای سه‌رنج بوو که‌ دێهاتی نه‌خوێنده‌واری کوردستان، به‌و په‌ری نه‌هێنی کاریه‌وه‌، تێکۆشانی سیاسی هه‌بوو. بناخه‌ی رێکخراو به شێوه‌یه‌ک داڕێژ رابوو که‌ ته‌نانه‌ت ئه‌ندامانی شانه‌ی یه‌ک گوندیش، یه‌کتریان نه‌ده‌ناسێ هه‌ر ئه‌ندامیک ته‌نیا ئه‌ندامانی شانه‌ی خۆی ده‌ناسی. که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ شێوه‌ی زنجیره‌یی رێکخراو، که‌ گۆنجاوترین شێوه‌ی ڕێکخستنه‌ بۆ جووڵانه‌وه‌یه‌کی وه‌ک جووڵانه‌وه‌ی گه‌ڵی کورد، له‌و سه‌رده‌می دا به ته‌واوی به‌ڕێوه‌ ده‌چوو.

ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ بوو که‌ بۆ هه‌ر رێکخراوه‌ی ته‌نیا یه‌ک په‌یوه‌ندی گر هه‌بوو. دیاره‌ کلیلی په‌یوه‌ندی گرتن به‌ یه‌کێکی تری ته‌واو باوه‌ڕپێکراویش ده‌گوترا بۆ ئه‌وه‌ی به‌ له‌نێوچونی که‌سی ژماره‌یه‌ک، ئه‌و بتوانی په‌یوه‌ندی بگرێته‌وه. ‌کاره‌کانی رێکخراوه‌یی که‌ به‌ نه‌هێنی به‌ڕیوه‌ ده‌چوون، به‌ باشی له‌ ژێرچاوه دێری به‌رپرسی رێکخستن له‌ ناوچه‌ دا بوون . هه‌م کۆنترۆلی باش له‌ سه‌ر رێکخراو هه‌بوو، هه‌م وه‌ک ئورگانێکی زێندو به‌ چالاکی ده‌گه‌را.

زه‌حمه‌تکێشانی شار و دێ که‌ ئاواته‌کانی خۆیان له‌ نێو ویستی جووڵانه‌وه‌ دا ده‌دی به‌ ته‌واوی پشتیوانی جووڵانه‌وه‌ بوون. دیاره‌ ده‌بێ ئه‌وه‌مان له‌ به‌رچاو بێ که‌ هه‌ل‌ومه‌رجی نیونه‌ته‌وه‌یی، نێو ئێران و ته‌نانه‌ت نێوخۆی کوردستانیش به‌ته‌واوی له‌ دژی ئه‌و جوولانه‌وه‌یه‌ بوون وهه‌ر ئه‌وه‌ش هۆی سه‌ره‌کی رووخانی جووڵانه‌وه‌ی 46-47 بوون.

له‌ ڕاده‌ی نێو نه‌ته‌وه‌یی دا جووڵانه‌وه‌ی کورد به‌ تایبه‌ت له‌ کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێران نه‌ناسرابوو هیچ پشتیوانێکی ماددی یا مه‌عنه‌وی نه‌بوو. ده‌وڵه‌تی ئێران له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی محه‌ممه‌د ره‌زاشا دا به‌ ته‌واوی به‌ستراوه‌ی ئامریکا و وه‌ڵاتانی ئوروپای رۆژئاوا بوو. ئه‌وانیش که‌ قازانجی سه‌ر سوڕ هێنه‌ریان له‌ ئێران دا هه‌بوو، به‌ ته‌واوی پشتیوانیان له‌ ریژیم ده‌کرد. وه‌سیله‌کانی په‌یوه‌ندی گرتن، دام و ده‌زگای بڵاوکردنه‌وه‌ و پڕوپاگاند،که‌ هه‌میشه‌ به‌ هه‌زار زنجیر به‌ هێزی ده‌سه‌ڵاتداری ئه‌سڵی، واته‌ خاوه‌ن کارتێل و کارخانه‌ و بانک و بنکه‌ ئابووریه‌کانی تره‌وه به‌ستراونه‌وه‌، ته‌نیا به‌ پێی ئامۆژگاری سه‌رۆکه‌کانیان جار و بار ناوی ئێرانیان دێنا. ئه‌ویش زۆرتر به‌مه‌به‌ستی نیشاندانی هێزی به‌ درۆی ریژیمی پاشایه‌تی. بۆ وێنه‌ ڕێ و ره‌سمی جێژنی دوو هه‌زار و پێنج سه‌د ساڵه‌ی ریژیمی پاشایه‌تی، له‌ ته‌له‌ویزیونه‌کانی ئامریکا و ئوروپاوه‌ ڕاسته‌ و خۆ بڵاو ده‌بۆوه‌. له‌ کاتێک دا هیچ وه‌خت باسی وه‌زعی زیندانیانی سیاسی، مافی مرۆڤ، وه‌زعی نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌کانی ئێران یا جووڵانه‌وه‌کانی ڕزگاریخوازی، وه‌ک جووڵانه‌وه‌ی کوردستان نه‌ده‌کرا.

له‌ نێوخۆی ئێرانیش دا جووڵانه‌وه‌ی کوردستان هیچ پشتیوانێکی نه‌بوو. ده‌نگ و باسی ئه‌و جووڵانه‌وه‌یه‌ له‌ ڕێگایی دام و ده‌زگا ده‌وڵه‌تیه‌کانه‌وه‌ بوو، که‌ به‌چه‌ته‌ و ڕێگریان ناو ده‌بردۆ ته‌رمی کادر و پێشمه‌رگه‌ شه‌هیده‌کانیان به‌ ناوی یاغی و ڕێگر به‌ شاره‌کانی ئێران دا بۆ چاوترسێن کردنی خه‌ڵک ده‌گێرا.

به‌داخێکی گرانه‌وه‌ له‌و سه‌رده‌می دا رێکخراویکی دیکه‌ی سیاسی که‌ له‌ نێوخۆی ئێران نفوزی هه‌بێ، نه‌بو تا درۆکانی دام و ده‌زگای ساواک له‌ قاو بدا. رێکخراویک که‌ ناوێکی گه‌وره‌ و شارێکی وێرانی به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو، حیزبی تووده‌ بوو. ئه‌ویش له‌ جیاتی ئه‌وی لانی که‌م له‌ ده‌ره‌وه‌ پشتیوانی له‌وجووڵانه‌وه‌ بکا. خۆی لێ کرد بوو به‌ باپیریکی ته‌سلیم ته‌ڵه‌ب، که‌ فرمێسکی بۆ نه‌وه‌که‌ی هه‌ڵده‌ڕشت و داوای ته‌سلیمی لێ ده‌کرد. یا ئامۆژگاری ده‌کرد که‌ به‌ ناو په‌یوه‌ندی بگرێ به‌ رێکخراوه‌کانی ئه‌وه‌وه‌ له‌ نێوخۆی وه‌ڵات. رێکخراوێک که ‌به‌ هیچ جۆر وجودی نه‌بوو. له‌ ده‌ره‌وه‌ی وه‌ڵات رێکخراوێکی خۆیندکاران هه‌بوو که‌ جار وبار هه‌ڵۆیستێکی ده‌گرت. کونفدراسیونی خوێندکارانی ئێران ئه‌وه‌نده‌ی من بیستبم، چه‌ند پۆسته‌رێکی له‌ شه‌هیده‌کان بڵاو کرد بۆوه‌ و له‌ یه‌ک دوو جێگا خۆپیشاندان و رێ پێوانی کردبوو. هه‌روه‌ها رێکخراوی روناکبیرانی کورد له‌ ده‌ره‌وه‌ و یه‌کیه‌تی قوتابیانی کوردیش چه‌ند هه‌نگاوێکی چکۆڵه‌یان هه‌ڵێنابوو، به‌ تایبه‌ت به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی که‌ شورشی کورد له‌ کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی عێراق رازی بکه‌ن که‌له‌ دژی ئه‌و جووڵانه‌وه‌یه‌ رانه‌وه‌ستی، به‌ڵام ئه‌و رێکخراوانه‌ له‌ باری دیپلوماسی یه‌وه‌ زۆر لاواز بوون و نه‌یان ده‌توانی شۆین له‌ سه‌ر سیاسه‌تی ئه‌و وه‌ڵاتانه‌ی که‌ تێی دا ده‌ژیان دا بنێن یا ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ر هێزی سه‌ره‌کی سیاسی ئه‌و سه‌رده‌می کوردستانیش، جگه‌ له‌وانه‌ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌کانی دیکه‌ی ئێران هیچ جم و جووڵێکیان نه‌بوو.

ریژیمی پاشایه‌تی که‌ تازه‌"شورشی سپی شای" به‌ مه‌به‌ستی په‌یدا کردنی بنکه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی بۆ خۆی، هێنابوو گوڕێ له‌ به‌ هێزترین سه‌رده‌مه‌کانی ژیانی خۆی دابوو. ده‌زگای جاسوسی ریژیم که‌ له‌ ژێر چاوه‌دێری پسپۆڕه‌کانی سیای ئه‌مریکاو موسادی ئیسرائیل دا ده‌گه‌ڕا، لانی که‌م له‌ باری ته‌بلیغاتی و ترسانی خه‌ڵکه‌وه‌ زۆر به‌ ‌هیز بوو. هه‌موو که‌س وای ده‌زانی له‌ نێو دیواره‌کانی ماڵه‌که‌ی دا ده‌زگایه‌کی کونتروڵی ساواک هه‌یه‌. هێزی نیزامی ریژیم له‌ به‌ر چاو کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی ئێران ئه‌وه‌نده‌ ترسینه‌ر و به‌سام بوو، که‌ ئیستیوارێکی ژاندارمه‌ری حوکمی ناوچه‌یه‌کی پان و به‌رینی ده‌کرد و ته‌نانه‌ت بۆ خۆی سه‌ڵته‌نه‌تی ناوچه‌یی هه‌بوو.

جگه‌ له‌ کوردستان که‌ سوننه‌تی دژایه‌تی له‌ گه‌ڵ ریژیم و دریژدانی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی تێدا بوو، له‌ ناوچه‌کانی دیکه‌ی ئێران ریژیم توانیبوی تاراده‌یه‌ک بنکه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیش بۆ خۆی پێک بێنێ. به‌ به‌ریوه‌بردنی ئیسلاحاتی ئه‌رزی نێوه‌چڵ و به‌ سه‌رگه‌رم کردنی بورژوازی میللی به‌ کار و باری بازرگانی پوڵ ده‌رهێنانه‌وه‌، نفوزێکی هه‌ر چه‌ند که‌می له‌ نێو نه‌خوێنده‌واری دیهاتی و بازرگانی شاری بۆ خۆی پێک هێنا بوو.

به‌ڵێنه‌ گه‌وره‌کانی لاسا کردنه‌وه‌ی ژاپۆن و ڕۆیشتن به‌ره‌و ده‌روازه‌کانی ته‌مه‌دوونی گه‌وره‌ لانی که‌م زاری هێندێک له‌ خه‌ڵکی ئێرانی ئاودار ده‌کرد و به‌ته‌مای ئه‌و رۆژه‌ خۆشانه‌ بێ ده‌سه‌ڵات به‌ دوای ریژیم دا ده‌کشان.

دیاره‌ ده‌بێ ئه‌وه‌شمان له به‌ر چاو بێ که‌ له‌ ئاخری دا هه‌ر ئه‌و به‌ڵێنانه‌ بوونه‌ مار و له‌ گه‌ردنی ریژیم هاڵان.چونکه‌ ئاغاکانی له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌و لافانه‌ زۆر قه‌ڵس بوون له‌ ناو خۆی ئێرانیش کاتێک دێتیان ئه‌و به‌ڵینیانه‌ بلقی سه‌ر ئاون و به‌هۆی ریژیمیکی به‌ستراوه‌ ناکرێ به‌دی بێن، کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک راپه‌رین. به‌کورتی هه‌ل و مه‌رجی نێو خۆی ئێران له‌ ساڵه‌کانی 46-47 دا، به‌قازانجی جووڵانه‌وه‌ی گه‌لی کورد نه‌بوو. به‌ڵکوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ دژی بوو.

له‌ نێوخۆی کوردستانیش هه‌ل ومه‌رج له‌ بار نه‌بوو. له‌ راده‌ی کوردستانی گه‌وره‌ دا به‌گشتی جووڵانه‌وه‌ی گه‌لی کورد له‌ ژێر نفوزی جووڵانه‌وه‌ی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێراق دا بوو. ئه‌ویش نه‌ک ته‌نیا نه‌ی ده‌توانی یارمه‌تی به‌ جووڵانه‌وه‌ی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێران بکا. به‌ڵکو هه‌روه‌ک له‌ به‌شه‌کانی پێشوو دا باسمان کرد، له‌ به‌ر گیروگرفتی له‌ ڕاده‌ به‌ده‌ری خۆی په‌یوه‌ندیه‌که‌ی له‌ گه‌ڵ ریژیمی پاشایه‌تی به‌ جۆرێک پته‌و بوو که‌ به‌ کرده‌وه‌ مه‌جبور بوو، له‌ دژی جووڵانه‌وه‌ی 46-47 ڕاوه‌ستێ. له‌ کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێرانیش خودی حیزبی دێموکرات به‌ دووبه‌ش، دابه‌ش ببوو. به‌شێکی پاسیفیست که‌ حازر نه‌بوو به‌شداری له‌ جووڵانه‌وه‌ دا بکا و چاوه‌ ڕوان بوو دوای سه‌رکه‌وتنی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی عێراق، نۆره‌ی ئه‌ویش بێ. به‌شه‌که‌ی تریشی که‌ دیاره‌ پێک هێنه‌ری جووڵانه‌وه‌ی 46-47 بوو.

جووڵانه‌وه‌ش بۆ خۆی ته‌نیا له‌ ناوه‌ندی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێران، په‌ره‌ی سه‌ند بوو. له‌ باکووری کوردستان زۆر لاواز بوو، له‌ جنوبی کوردستانیش که‌ به‌شی ده‌وڵه‌مه‌ند و پڕ دانیشتووی کوردستانی ده‌گرته‌وه‌، به‌ ناوه‌ندی فه‌رهه‌نگی گه‌وره‌ و شاری زۆر پڕ دانیشتوه‌وه‌، زۆر به‌که‌می له‌م جووڵانه‌وه‌یه‌دا به‌شدار بوو. روناکبیرانی کوردستان زۆر به‌ که‌می به‌شداریان تێدا ده‌کرد، یا ئه‌گه‌ر به‌شداریش بونایه‌، له‌ سه‌ره‌تایی ترین پله‌ی به‌رپرسایه‌تی دا ده‌مانه‌وه‌ و حازر نه‌بوون بۆ بردنه‌ پێشی جووڵانه‌وه‌ ده‌ست له‌ ژیانی ئاسایی خۆیان هه‌ڵگرن. هه‌ڵبه‌ت ده‌بێ ئه‌وه‌شمان له‌ به‌رچاو بێ که‌ به‌شی زۆری خه‌ڵک، به‌ رووناکبیرو نه‌خوێنده‌واروه‌، چاوه‌روانی ئه‌نجامی شورشی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی عێراق بوون.

جووڵانه‌وه‌ی 46-47 له‌ به‌ر هۆیه‌کانی سه‌ره‌وه‌ نه‌ی ده‌توانی به‌ لوتکه‌ی سه‌رکه‌وتن بگا. به‌ڵام رێبه‌رانی ئه‌و جووڵانه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی کورد دڵسۆز بوون، که‌ بیریان له‌ سه‌رکه‌وتنی یه‌کجاری نه‌ده‌کرده‌وه‌ به‌کورتی ئه‌وان حازر بوون گیانی خۆیان به‌خت بکه‌ن بۆ ئه‌وی نه‌هێڵن ئاگری خه‌باتی رزگایخوازی گه‌لی کورد له‌ کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێران بکوژێته‌وه‌. هه‌ر وه‌ک به‌شی هه‌ره‌ زۆریشیان له‌و پێناوه‌ دا گیانی خۆیان به‌خت کرد.

به‌شی زۆری وێنه‌و و ناوی ئه‌و شه‌هیدانه‌ له‌ کتێبک ده‌رهێنراوه‌ به‌ ناوی" شه‌هیدانی نه‌مری حیزب و گه‌ل " که‌ له‌ لایه‌ن (ح.د.ک.ا. رێبه‌رایه‌تی شۆرشگیر) ه‌وه‌ بڵاو کراوه‌ته‌وه‌.

سمایلی شه‌ریفزاده‌

عه‌ولا گڕوێ

مه‌لائه‌حمه‌د شه‌لماشی(مه‌لا ئاواره‌)

مه‌لا سمایل فه‌قی بیسی

سولیمانی موعینی

عه‌وڵا موعینی

ناجی

باپیر شکاک(نحۆ)

فه‌یروز(برای نحۆ)

مام ره‌زای مامی

سه‌ید فه‌تاح نیزامی

میرزا محه‌ممه‌د شادمانی

مه‌ڵا ره‌حیم(میرزائه‌حمه‌د)

حوسین ره‌حمان رابی

مه‌لا مه‌حمود زه‌نگه‌نه

عه‌لی عه‌وڵا گوڵی‌

خه‌لیل مسته‌فاپور( شه‌وباش)

مینه‌ شه‌م

محه‌ممه‌د درویش ئه‌حمه‌دی

حه‌سه‌ن خورخوه‌یی

برایمه‌ سوور

محه‌ممه‌د ره‌سوه‌مه‌ره‌

عه‌لی ره‌حیم گوی ڕه‌ش

ده‌رویش عوسمان

حوسین چل کۆچ

فه‌قی عه‌لی وه‌رگیل

قاد‌ره‌ شه‌ل

عه‌لی یه‌ گه‌له‌

قادر په‌نیره

حاجی‌

حه‌سه‌نه‌ سوور

ره‌حمان وتمان چاوشین

حه‌مه‌ده‌مین شیریژ‌

سلیمان که‌رقه‌شان

ره‌سوول پیران

عه‌وڵا بایز قنجه‌ی

سالح عه‌وڵا فه‌قێ

حه‌مه‌ سووری دوله‌تووی

مراد شیریژ

سه‌ید یه‌عقووبی باوه‌له‌ی

ئه‌حمه‌د عه‌لی عه‌جه‌م

ره‌شید یاوه‌ری

محه‌ممه‌د هه‌مزه‌ ریتالی

نیکو کرماشانی

وسین هه‌مزه‌ ریتالی

به‌همه‌ن ئه‌حمه‌دی ره‌شید به‌گ

حه‌سه‌ن ئه‌حمه‌دی

ئه‌حمه‌د توفیق به‌گ

حه‌مه‌دمین سالح فه‌تاحی

حاجی نیازی

محه‌ممه‌د مه‌نگور

عه‌وڵا کوری مه‌لا نه‌جمه‌دین

عه‌بدول مه‌جیدئه‌میرزاده

ئالوه‌تان‌

محه‌ممه‌د حاجی ره‌سووی

مه‌حموود کوری عه‌زیز کویخا

برایم دیبوکری

مه‌حموودی

سالح لاجانی

مه‌لا که‌چه‌

هه‌ر وه‌ک له‌ پێشه‌وه‌ باس کرا،جووڵانه‌وه‌ی ساڵه‌کانی 46-47، بوو ‌ به‌ ده‌سته‌ چیله‌ی خه‌باتی دوا رۆژ و سێبه‌ری تێشکانی سه‌رده‌می کۆماری دێموکراتێکی کوردستانی هه‌ڵگرت.

حیزبی دێموکراتی کوردستانی به‌ زێندویی ڕاگرت و ریشه‌ی ئه‌و حیزبه‌ی له‌ نێو کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردستان دا زێندوو کرده‌وه‌. هه‌رچه‌ند زۆربه‌ی رێبه‌رانی جووڵانه‌وه‌ شه‌هید بوون و هه‌رچه‌ند پاشماوه‌ی کادر و پێشمه‌رگه‌کان مه‌جبور بوون دیسان کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێران به‌جێ بێڵن و ئاواره‌ بن. به‌ڵام خه‌بات و تێکۆشان درێژه‌ی کێشا و شانه ‌و رێکخراوه‌کان هه‌ڵنه‌وه‌شان.

ئه‌و کادر و پێشمه‌رگانه‌ی ئاواره‌ی کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی عێراق ببوون، هه‌ر به‌ شێوه‌ی ته‌شکیلاتی له‌ گه‌ڵ یه‌کتر په‌ێوه‌ندیان هه‌بوو. سه‌ره‌ڕای که‌ند و کوسپی له‌ ڕاده‌ به‌ده‌ری ژیان و له‌ گه‌ڵ گه‌لێک گیروگرفتی سیاسی که‌ له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ بۆیان ده‌هاته‌ پێش دیسانیش خه‌باتی سیاسیان درێژه‌ ده‌دا. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی هێندێک له‌و پێشمه‌رگانه‌ی که‌ دوای تێشکانی جووڵانه‌وه‌ی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێران. په‌نایان به‌ردبوو بۆ شورشی کورد له‌ کوردستانی عێراق و ئه‌وانیش به‌داخێکی گرانه‌وه‌،چه‌ند که‌سێکیان ته‌حویلی ریژیمی پاشایه‌تی ئیران دایه‌وه‌، وه‌ک: ( ساڵح لاجانی، عه‌لێ گوێره‌ش...) که‌ له‌ سێداره‌ دران. ده‌سته‌یه‌ک له‌ کادر و پێشمه‌رگه‌کان که‌ له‌ شاره‌کان و گونده‌کانی کوردستانی ئێراق دا بڵاو بوونه‌وه‌ جگه‌ له‌و دوو ده‌سته‌ پێشمه‌رگه‌ و کادرانه‌، ژماره‌یه‌کی زۆر کادری حیزبی، هه‌ر به‌شداری نه‌ببوون له‌ جووڵانه‌وه‌ی چه‌کداری دا و له‌ گه‌ڵ شورشی کوردستانی عێراق کاریان ده‌کرد یا له‌ وڵاتانی ئوروپایی بوون.

کادر و پێشمه‌رگه‌ ئاواره‌کان، دیسان چه‌ند کاره‌ساتی دڵته‌زێنی دیکه‌یان به‌ سه‌رهات. کاک هاشمی حه‌ق ته‌ڵه‌ب که‌ به‌ قادر شه‌ریف به‌ ناوبانگ بوو، به‌ ده‌ستی ساواک و به‌ هاوکاری نۆکه‌رانی ساواک له‌ نێو کوردستانی عێراق دا له‌ مزگه‌وتێکی شاری سلیمانی دا نامه‌ردانه‌ که‌وته‌ به‌ر هێرشی نارنجۆک و شه‌هید کرا. هه‌روه‌ها " کاوه‌" مه‌لا حوسینی ماره‌غانی له‌ نێو مه‌قه‌ری خۆی دا به‌ده‌ستی نۆکه‌رێکی ساواک که‌ وه‌ک عامیلی نفوزی نارد بویه‌ نێو پێشمه‌رگه‌کان، به‌ ناوی" محه‌ممه‌د ئه‌مین جوانمردی" خه‌ڵکی ناوچه‌ی سه‌قز له‌ شیرین خه‌ودا که‌وته‌ به‌رده‌سترێژ و شه‌هید کرا. ئه‌و جینایه‌ته‌ له‌ شاری قه‌ڵادزی ڕووی دا و به‌داخه‌وه‌ ئه‌و جینایه‌تکاره‌ گۆیا به‌ هاوکاری نۆکه‌رانی ساواک له‌ کوردستانی عێراق به‌ هاسانی توانی بگاته‌وه‌ ئێران. ئه‌و خۆفروشه‌(محه‌ممه‌د ئه‌مین جوانمردی) که‌ گۆیا له‌ نێو حوجره‌ی فه‌قێان ڕاهاتبۆ نێو مه‌قه‌ری پێشمه‌رگه‌ و ئاگرێ کوردایه‌تی هه‌ڵی گرتبوو. ئێنسانێکی زۆر خه‌ته‌ر و خۆ ڕێکخه‌ر بوو. له‌ پێشدا به‌ شێوه‌یه‌کی گه‌لێک ماهیر خۆی له‌ گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌کان ڕێک خستبوو کارێکی وای کرد بوو که‌ هه‌موویان ئیمانیان پێ بێ، ته‌نانه‌ت "کاوه‌" که‌ ئه‌و کاتی به‌رپرسی ئه‌و پێشمه‌رگانه‌ بوو، به‌ جۆرێک باوه‌ڕیی به‌و ئێنسانه‌ فێڵبازه‌ کرد بوو، که‌ کردبوویه‌ ئیشکده‌ری سه‌ر سه‌ری خۆی.

ئه‌و کابرایه‌ دوای شورشی گه‌لانی ئێران و رووخانی ریژیمی نه‌گریسی پاشایه‌تی خۆی وون کرد و ئێستاش ده‌ستی عه‌داڵه‌تی نه‌گه‌یوه‌تێ و به‌ سزای کرده‌وه‌ی خۆی نه‌گه‌یشتووه‌. دیاره‌ ئه‌رکی سه‌رشانی هه‌موو شۆرشگێرانی رێگای کوردایه‌تیه‌ که‌ ئه‌و خائینه‌ بدوزنه‌وه‌ و به‌ سه‌زای کرده‌وه‌ و خیانه‌ته‌کانی بگه‌یه‌نن.

سه‌ره‌ڕای ئه‌و زه‌ڕبه‌یه‌ش کادر و پیشمه‌رگه‌کان لێک بڵاو نه‌بون و درێژه‌یان به‌کاری حیزبی دا. ساڵی 1969 ده‌سته‌یه‌ک له‌ کادره‌ هه‌ڵکه‌وتووه‌کانی حیزب و له‌ پێش هه‌مویانه‌وه‌ شه‌هید دوکتورقاسملو له‌ گه‌ڵ کادر و پێشمه‌رگه‌کانی که‌ له‌ کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی عێراق بوون، چ ئه‌وانه‌ی له‌ نێو شاره‌کان بوون و چ ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ بوون، په‌ێوه‌ندیان گرت و توانیان به‌شی زۆری ئه‌وان له‌ ده‌وری یه‌ک کۆبکه‌نه‌وه‌ و ته‌کانێک به‌ ته‌شکیڵات بده‌ن و حیزبی دێموکرات به‌ره‌و قۆناغێکی تازه‌ رێبه‌ری بکه‌ن، ئه‌و یه‌کگرتنه‌وه‌یه‌ ده‌کرێ به‌ به‌ردی بناغه‌ی رێکخستنه‌وه‌ی ته‌شکیلاتی حیزبی دێموکرات له‌ قه‌له‌م بدرێ. به‌ تایبه‌ت کاتێک وتووێژ له‌ نێوان شورشی کوردستانی عێراق به‌ سه‌رۆکایه‌تی بارزانی و ده‌وڵه‌تی عێراق ده‌ستی پێ کرد، هه‌لێکی باش ڕێ که‌وت که‌ زۆربه‌ی کادر و پێشمه‌رگه‌ ئاواره‌کان له‌ ده‌وری یه‌کتر کۆبنه‌وه‌، ئه‌و لێک خڕبوونه‌وه‌یه‌ بوو به‌ هۆی پێک هێنانی کونفرانسی سێهه‌می حیزبی دێموکرات که‌ له‌ وێ دا به‌رنامه‌ و پێره‌وی ناوخۆی ئه‌و حیزبه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زانستیانه‌ دارێژراو و په‌سند کرا. پاشان له‌ ماوه‌یه‌کی کورت دوای کۆنفرانسی سێهه‌م، کۆنگره‌ی سێهه‌م پێک هات، که‌ ئه‌ویش به‌ نۆبه‌ی خۆی له‌ ته‌واو کردنی ئۆرگانه‌کانی رێبه‌ریی حیزبی و پێک هێنانی ته‌شکیلاتی تازه‌ دا، نه‌خشێکی زۆر گه‌وره‌ی هه‌بوو.

به‌رهه‌می ئه‌و ته‌کانه‌ تازه‌یه‌ ئه‌وه‌ بوو، که‌ رۆژنامه‌ی کوردستان، ئورگانی کۆمیته‌ی ناوه‌ندی حیزبی دێموکراتی کوردستان به‌ شێوه‌یه‌کی ڕێک و پێک ده‌ستی به‌ بڵاو کردنه‌وه‌ کرد. رۆژنامه‌ی کوردستان نه‌ک بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی رێک و پێک بوو له‌ کوردستان. به‌ڵکوو سه‌رچاوه‌یه‌کی به‌ نرخیش بوو، بۆ گه‌شه‌پێدانی زمان و فه‌رهه‌نگی کوردی. ته‌نانه‌ت نه‌خشی باشی هه‌بوو، له‌ جێگیر بوونی نووسینی یه‌کگرتوی کوردی دا به‌ تایبه‌ت به‌ زاراوه‌ی سۆرانی. که‌ ئه‌و سه‌رده‌می به‌ هۆی پرۆسه‌ی ئاشتی یه‌وه‌ له‌ کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی عێراق نه‌خشیکی زۆر گه‌وره‌ی هه‌بوو. له‌ رۆژنامه‌ی کوردستانی ئه‌و سه‌رده‌می دا زۆر ووتاری سیاسی، ئابوری، زمانه‌وانی هونه‌ری، ته‌شکیلاتی و رێکخراوه‌یی به‌ نرخ بڵاو ده‌بوونه‌وه‌. به‌ تایبه‌ت به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کانی شه‌هید دوکتور قاسملو له‌ باری سیاسی و ئابوریه‌وه‌، به‌ نووسینه‌ پڕ نیوه‌رۆکه‌کانی مامۆستا عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌ن زاده‌ که‌ به‌زمانێکی کوردی پاراو ده‌ینووسی، به‌ شێعرو ووتاری هونه‌ری و فه‌رهه‌نگیه‌کانی مامۆستا هێمن و زۆر نوسه‌ری دیکه‌ی وه‌ک کاک که‌ریم حیسامی و هێ تر ببوو به‌ رۆژنامه‌یه‌کی ده‌وڵه‌مه‌ندی کوردی و خزمه‌تیکی باشی به‌ فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی ده‌کرد.

له‌ باری چالاکی سیاسی و ته‌شکیڵاتیشه‌وه‌ ئه‌و حیزبه‌ پیێ نایه‌ نێو قۆناغیکی تازه‌وه‌. قوناغێک که‌ پڕ بوو له‌ په‌ێوه‌ندی گرتنی دیپڵۆماسی و چالاکی رێکخراوه‌یی. حیزبی دێموکرات دوای ئه‌و هه‌نگاوه‌ گه‌وره‌یه‌ خاوه‌نی رێبه‌ریه‌کی تاراده‌یه‌ک رێک و پێک، جووڵانه‌وه‌یه‌کی به‌ دیسپیلین و سیاسه‌تێکی ماقوڵ بوو، هه‌ر بۆیه‌ توانی ته‌نانه‌ت له‌ نێو خۆی کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێرانیش دا دیسان به‌ شێوه‌ی نه‌هێنی جاڵاک بێته‌وه‌. هه‌ر چه‌ند دیاره‌ له‌ راده‌یه‌کی به‌رته‌سک دا. یه‌کێک له‌ هه‌نگاوه‌ باشه‌کان ئه‌وه‌ بوو که‌ ده‌ست کرا به‌ پێگه‌یاندن و په‌روه‌رده‌ کردنی کادر بۆ داهاتوو. دیاره‌ ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانن که‌ له‌و سه‌رده‌می دا ئه‌و حیزبه‌ ئه‌فرادی خۆێندوار و لاوی زۆر که‌م له‌ ئیختیار دا بوو تا په‌روه‌رده‌یان بکا. ئه‌وه‌ی هه‌بوو زۆرتر کادره‌ قه‌دیمییه‌کانی ئاواره‌ بوون،له‌ گه‌ڵ پاشماوه‌ی پێشمه‌رگه‌کانی جووڵانه‌وه‌ی ساڵه‌کانی 46-47، که‌ به‌ داخه‌وه‌ زۆریان نه‌خوێنده‌وار بوون.

له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ش هه‌وڵی زۆر باشی رێبه‌رایه‌تی ئه‌و کاتی حیزبی دێموکرات بوو به‌ هۆی خوێنده‌وار بوونی هێندیک له‌و پێشمه‌رگانه‌ و به‌شداری به‌شێک له‌ کادره‌کان له‌ ده‌وره‌ی جۆار وجۆری کادر دا. ته‌نانه‌ت چه‌ند که‌سێک نێردرانه‌ یه‌مه‌نی جنووبی بۆ دیتنی ده‌وره‌ی نیزامی و چریکی.

ده‌بێ ئه‌وه‌ به‌ راشکراوی بگوترێ که‌ زۆربه‌ی کادر و پێشمه‌رگه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌ ره‌نجی شانی خۆیان ده‌ژیان و کار و باری حیزبیشیان به‌رێوه‌ ده‌برد. ته‌نانه‌ت موشاویر یا ئه‌ندامی کۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌بوو. که‌ به‌ زه‌حمه‌ت و تێکۆشان ژیانی رۆژانه‌ی خۆی دابین ده‌کرد. هێندێک له‌ کادر و پێشمه‌رگه‌کان له‌ ناوچه‌کانی قه‌ڵادزێ و رانیه‌ له‌ کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی عێراق زۆربه‌یان مه‌جبوور بوون کۆڵ کێشی بکه‌ن و رۆژ تا ئێواره‌ ئاره‌ق برێژن، ئێواره‌ش که‌ گه‌رانه‌وه‌ کۆبوونه‌وه‌ی حیزبی بکه‌ن و یان چه‌ند رۆژ وه‌دوای مه‌ئموریه‌تی حیزبی بکه‌ون. له‌ نێو خۆی کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێرانیش دا، تاڕاده‌یه‌ک چالاکی هه‌بوو. به‌تایبه‌ت کادر و پێشمه‌رگه‌کان به‌ نه‌هێنی، له‌ ده‌سته‌ی چوار- پێنج که‌سی دا سه‌ریان له‌ نێو خۆی وڵات ده‌دا و له‌ گه‌ڵ ئه‌ندامانی حیزب په‌ێوه‌ندیان ده‌گرت. بڵاوکراوه‌کانی حیزبیان به‌وان ده‌گه‌یاند که‌ له‌ نێو کۆڕی زۆر بچوکی ڕوناکبیری دا ده‌خوێنرانه‌وه‌.

یه‌کێک له‌ کادره‌ هه‌ره‌ چالاکه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، شه‌هیدی پایه‌به‌رز ئه‌ندامی کۆمیته‌ی ناوه‌ندی شه‌هید مه‌لا قادری ویردی بوو. شه‌هید مه‌لا قادر به‌ شێوه‌یه‌ک دڵسۆزی رێگای کوردایه‌تی بوو، که‌ سه‌ره‌ڕای که‌ند و کۆسپی زۆر و خه‌ته‌ری به‌چاوی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، هیچ کاتێک له‌ سه‌فه‌ر بۆ نێو خۆی وڵات سڵی نه کرده‌وه‌. شه‌هید مه‌لا قادر که‌ له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی حیزبی له‌ دایک ببوو کوڕی شه‌هیدی پایه‌ به‌رز،ئه‌ندامی کۆمیته‌ی ناوه‌ندی، مه‌لا ره‌حیمی ویردی بوو، ته‌واوی دام ده‌زگای جاسوسی و نیزامی ریژیمی پاشایه‌تی به‌ هیچ ده‌زانی و بۆ کاری حیزبی، هه‌تا قوڵایی کوردستان ده‌رۆیی.

ساڵی 1353، دوای پێک هاتنی کۆنگره‌ی سێهه‌م، که‌ له‌وێ دا پێ داگیرا بوو له‌ سه‌ر گرنگی چالاکی سیاسی له‌ نێو خۆی کوردستانی رێرده‌سه‌ڵاتی ئێراندا، شه‌هید ویردی له‌ هه‌وه‌ڵین که‌سانێک بوو، که‌ بۆ به‌رێوه‌ بردنی ئه‌و ئه‌رکه‌ گرنگه‌، ئاماده‌یی خۆی راگه‌یاند. دوای کۆنگره‌ که‌ له‌وێ دا به‌ ئه‌ندامی کۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌ڵبژێردرا، به‌ خۆی وتیمێکی سێ که‌سی یه‌وه‌، به‌ره‌و نێو خۆی کوردستان وه‌ڕێ که‌وت. به‌ داخێکی گه‌رانه‌وه‌ ئه‌و کادره‌‌ هه‌ڵکه‌وتووه‌ له‌و سه‌فه‌ره‌ پڕ مه‌ترسیه‌ نه‌گه‌ڕایه‌وه‌. له‌ شاری بانه‌ که‌وته‌ نێو داوی جاسوس و چه‌کداره‌کانی ریژیمی پاشایه‌تیه‌وه‌ و له‌ شه‌رێکی قاره‌مانانه‌ دا، که‌ به‌ ته‌نیا ده‌مانچه‌یه‌ک تا فیشه‌کی ئاخری شه‌ڕی کرد، شه‌هید کرا. هه‌ر له‌و شه‌ڕه‌ دا لاوێکی هه‌ڵکه‌وتووی دیکه‌ به‌ ناوی محه‌ممه‌د سه‌دیق به‌ برێنداری گیرا، که‌ دوایی له‌ شاری سنه‌ تیره‌باران کرا و به‌ده‌ستی ریژیمی پاشایه‌تی شه‌هید کرا. هه‌ر له‌و په‌ێوه‌ندیه‌ دا مسته‌فا عه‌زیز زاده‌ و محه‌ممه‌د ره‌مه‌زانی، ئه‌ندامانی حیزب له‌ نێو خۆی شاری بانه‌ گیران و دوای چه‌ند مانگ له‌ سنه‌ تیره‌ باران کران. جگه‌ له‌وه‌ هێندێک ئه‌ندامی زۆر چالاک و به‌ که‌‌ڵکی حیزبی مه‌جبوور بوون وڵات به‌ جێ بێڵن و ئاواره‌ بن.

به‌ کورتی حیزبی دێموکرات به‌ شێوه‌یه‌کی ئورگانیک رێکخراو بوو و ئاماده‌یی ئه‌وه‌ی هه‌بوو. که‌ له‌ ئاڵ و گۆرێکی مێژوویی گرینگ دا، وه‌ک شورشه‌که‌ی ساڵی 1979، نه‌قشی شیاوی خۆی ببینی و له‌ کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیران، نه‌قشی به‌رێوه‌به‌ریی جووڵانه‌وه‌یه‌کی به‌رین تر وه‌ئه‌ستۆ بگرێ. که‌ دیاره‌ له‌ قۆناغی تازه‌ی جووڵانه‌وه‌ی رزگاریخوازی کوردستانی ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێران دا گه‌وره‌ترین نه‌قشی وه‌ ‌ئه‌ستۆ گرت.



مسته‌فا شڵماشی 2007
بگه‌ڕێوه|ده‌سپێک|بینێره‌ بۆ فه‌یس‌بوسکه‌که‌ت
ده‌ستپێک
ڕێبه‌رانی شه‌هید
ئاڵبۆمی نه‌مران
 
کۆمار
بانگه‌واز
په‌یوه‌ندی