کۆمار
محه‌ممه‌د نووری‌


خه‌ڵکی : بۆکان

ساڵی ماڵئاوایی : 2009.01.19



دڵۆپێک له‌ ده‌ریای‌ ژیانی‌ پڕ به‌رهه‌می‌ محه‌ممه‌د نووری‌

لاوه‌کان گه‌ر رۆح فیداکه‌ن بۆ وه‌ته‌ن هێشتا که‌مه‌
گه‌ر بدا ئاوی‌ حه‌یاتێ‌ دوژمنت، ژه‌هره‌، خه‌مه‌
خۆشه‌ ده‌ردێکی‌ که‌داکی‌ نیشتمانی‌ مه‌رهه‌مه‌

شینگه‌که‌م قه‌ڵغانی‌ تۆیه‌ ئه‌ی‌ وه‌ته‌ن پێشمه‌رگه‌مه‌
ژیانی‌ من قوربانی‌ تۆبێ‌ جا بلێنده‌ گه‌ردنم
نامه‌وێ‌ ئه‌و ژینه‌ تاڵه‌، یا وه‌ته‌ن یا مردنم

محه‌ممه‌د نووری‌ رۆژی‌ پازده‌ی‌ ره‌شه‌ممه‌ی‌ ساڵی‌ 1926 له‌ گوندی‌ "گڵۆڵان"ی‌ خوارێ‌ له‌ ناوچه‌ی‌ گه‌ورکی‌ مهاباد له‌ دایک بوو. بۆ باس کردن له‌سه‌ر بنه‌ماڵه‌ی‌ شاعیر هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ بڵێین، محه‌ممه‌دی‌ نووری‌ کورد گوته‌نی‌ به‌رو پشت ئه‌تڵه‌س بوو. خوێنده‌واری‌ له‌ باوکی‌ فێر ده‌بێت . خۆی‌ له‌ دوایین دێڕه‌کانی‌ لاپه‌ڕه‌ی‌ 6ی‌ به‌رهه‌مه‌کانی‌ دا ده‌ڵێ‌: "لام وایه‌ زۆر به‌ چکۆله‌یی‌ بابم ده‌رسی‌ پێ‌ خوێندبم چون هه‌رچه‌ندی‌ بیروفامم بڕ ده‌کا، سه‌ودای‌ خوێندنه‌وه‌ و نووسینم هه‌بوه‌. له‌بیرم ماوه‌ کاتێک "جوزوی‌ عه‌ممه‌"م له‌ قورئانی‌ پیرۆز خوێند ته‌واوی‌ جوزوه‌کانی‌ دیکه‌م به‌ باشی‌ ده‌خوێنده‌وه‌ و وه‌کوو ده‌رس پێداویستیم به‌وان نه‌بوو.
دوای‌ دامه‌زرانی‌ کۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ.کاف، له‌ مهاباد، به‌ هۆی‌ ئه‌و بیروباوه‌ڕ پاک و هه‌ستی‌ نیشتمان په‌روه‌رییه‌ی‌ که‌ هه‌ی‌ بووه‌ و یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی‌ نهێنی‌ ژ.کاف به‌ ناوی‌ عبدالرحمن که‌یانی‌ ئه‌و هه‌ست و باوه‌ڕه‌ی‌ تێدا به‌دی‌ ده‌کا، به‌ ژ.کاف ی‌ ده‌ناسێنێ‌ و نووریش وه‌ک باقی‌ هاوبیرانی‌ له‌ ژ.کاف دا ده‌بێته‌ سوێند خواردووی‌ ژ.کاف و لاپه‌ڕه‌یه‌کی‌ دیکه‌ له‌ ژیانی‌ خۆی‌ هه‌ڵ ده‌داته‌وه‌.
پاش دامه‌زرانی‌ حیزبی‌ دێموکراتی‌ کوردستان و کۆماری‌ کوردستان، هه‌لێکی‌ زێرین بۆ هه‌موو ئه‌و قه‌ڵه‌مه‌ سه‌رکوتکراوانه‌ ده‌ڕه‌خسێ‌ که‌ هه‌تا ئه‌وکات هه‌ناسه‌کانی‌ ئازاری‌ و کوڵ و کۆی‌ هه‌ست و بیروباوه‌ڕیان له‌ قوڕگ سینگ دا قه‌تیس مابۆوه‌. نووریی‌ شاعیر و به‌هره‌مه‌ند و رۆشنبیریش وێڕای‌ هاورازه‌کانی‌ خۆی‌ ئه‌سپی‌ پێنووس له‌ گۆڕه‌پانی‌ هونه‌ردا تاو ده‌دا و له‌ گۆڤار و بڵاڤۆکه‌کانی‌ نیشتمان و کوردستان و گه‌لاوێژدا، شێعره‌کانی‌ بڵاو ده‌کاته‌وه‌.
نووری‌ یه‌کێکه‌ له‌و شاعیرانه‌ی‌ که‌ به‌رهه‌مه‌کانی‌ ده‌ریایه‌کی‌ پڕ له‌ مروارین و هه‌تا ئێستا هیچ مه‌له‌وان و راوچییه‌ک بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ مرواری‌ و وشه‌ی‌ ره‌سه‌ن و شیرن و واتای‌ به‌ نرخ نه‌ی‌ وێراوه‌ به‌ گوێره‌ی‌ پێویست خۆی‌ لێ‌ بدا و له‌ راستی‌دا ئه‌م شاعیره‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ گوێره‌ی‌ پێویست نه‌ناسراوه‌.
نووریی‌ شاعیر یه‌کێکه‌ له‌و شاعیرانه‌ی‌ که‌ چڕ کردنه‌وه‌ی‌ واتای‌ زۆر له‌ وشه‌ی‌ که‌م دا که‌ به‌ فارسی‌ (ایجاز)ی‌ پێ‌ ده‌گوترێ‌ ده‌ستێکی‌ توانای‌ هه‌بووه‌. ئه‌م شاعیره‌ شۆڕشگێره‌ له‌ سه‌رده‌می‌ کۆماری‌ کوردستان دا جێگه‌ی‌ رێز و خۆشه‌ویستی‌ پێشه‌وای‌ مه‌زن قازی‌ محه‌ممه‌د بووه‌ و به‌رده‌وام هه‌ڵوه‌دای‌ ئازادی‌ بوو که‌چی‌ به‌داخه‌وه‌ دوێنێ‌ رێکه‌وتی‌ 2009.01.19 بۆ هه‌میشه‌ ماڵئاوایی‌ لێ‌ کردین و له‌ گۆرستانی‌ شاری‌ بۆکان به‌ خاکی‌ پیرۆزی‌ نیشتمان ئه‌سپێردرا.

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,
بیوگرافییه‌کی‌ کورتی‌ مامۆستا‌ محه‌ممه‌د نووری

محه‌مه‌د ناسناوی‌ (نوری‌)و کوڕی‌ میرزا ئه‌بوبه‌کر کوڕی‌ حه‌مه‌زه‌ندییه‌. (15ی‌ ره‌شه‌مه‌ی‌ 1305)ی‌ هه‌تاوی‌ (6/3/1927ز) له‌ دێی‌ (گڵۆڵان)ی‌ خوارێی‌ ناوچه‌ی‌ (گه‌ورک)ی‌ مه‌هاباد له‌دایک بووه‌، سه‌ره‌تا له‌لای‌ باوکی‌ ده‌ستی‌ به‌ خوێندن کردووه‌، کتێبه‌کانی سمایلنامه‌ و ناگه‌هان و گوڵزار و گوڵستان و بۆستان و ته‌سریفی‌ زنجانی‌ له‌لا خوێندووه‌.
له‌ ساڵانی‌ (1933-1934) مێژوی‌ موعجه‌م و دوڕه‌ی‌ نادری‌ و کتێبه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی‌ (ێرف و نحو)ی‌ له‌لا خوێندووه‌. له‌پێناو خوێندندا گونده‌کانی‌ ناوچه‌ی‌ گه‌ورک و بانه‌ و سه‌رده‌شت گه‌ڕاوه‌، تا ساڵی‌ (1941) درێژه‌ی‌ به‌خوێندن داوه‌. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا لای‌ خدرئاغای‌عه‌زیزئاغای‌ گڵوڵان بوه‌ به‌ میرزا تا ساڵی‌ (1943).
ئه‌و ماوه‌یه‌ به‌هۆی‌ عه‌بدولڕه‌حمانی‌ کیانییه‌وه‌ چۆته‌ نێو کۆمه‌ڵه‌ی‌ (ژێکاف) و ناسنامه‌ی‌ (عه‌تری‌) هه‌بووه‌. سه‌رماوه‌زی‌ (1944) چوه‌ته‌ لای‌ حاجی‌ حه‌مه‌داغای‌ حیسامی له‌دێی‌ (شێخاڵی‌) و وه‌ک میرزا کاری‌ کردوه‌. بانه‌مه‌ڕی‌ (1947) گوێزراوه‌ته‌وه‌ بۆ دێی‌ (مه‌ڵڵاله‌ر) لای‌ قادر ئاغای‌ قاره‌مان. پایزی‌ (1948) ژنی‌ هێناوه‌. جۆزه‌ردانی‌ (1949) هاتۆته‌ دێی‌ (عه‌نبه‌ر) لای‌ برایماغای‌ عه‌لیار. له‌ ساڵی‌ (1950) ده‌ستنوسی‌ شیعره‌کانی‌ له‌به‌ر مه‌ترسی‌ پشکنین سوتێنراوه‌.
هاوینی‌ (1953) چوه‌ته‌ دێی‌ (گۆلێ‌) لای‌ برایماغای‌ قاره‌مانی‌. له‌ زستانی‌ (1953)وه‌ که‌وتۆته‌ داکۆکی‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ وه‌رزێر و جوتیاران. به‌هاری‌ (1959) ماڵی‌ بردۆته‌ گوندی (شۆریجه‌)، له‌ هاوینه‌که‌یدا چۆته‌ (عه‌نبار). ساڵانی‌ (1961-1964) ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ویلایه‌تی‌ و ئه‌یاله‌تی‌ بوه‌، ساڵی‌ (1975) له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ (24)ه‌می‌ خولی‌ مه‌جلیسی‌ شورای‌ میللیی‌ ئیراندا، خۆی‌ بۆ نوێنه‌ری‌ بۆکان پاڵاوتوه‌ و هه‌ڵبژێردراوه‌ و خزمه‌تێکی‌ زۆری‌ ناوچه‌که‌ی‌ خۆی‌ کردوه‌. دوای‌ ڕوخانی‌ رژێمی‌ شا، ده‌ستگیر کراوه‌ و به‌هۆی‌ پشتیوانی‌ وه‌رزێر و جوتیارانی‌ بۆکانه‌وه‌، ئازاد کراوه‌.
له‌زۆرینه‌ی‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کاندا به‌تایبه‌ت له‌ (کوردستان، هاواری‌ نیشتیمان)دا شیعری‌ بڵاوکردۆته‌وه‌. سه‌رجه‌می‌ شیعر و بیره‌وه‌رییه‌کانی‌ به‌ناوی‌ (شه‌وێک و خه‌وێک بستوی‌ ژیان)ه‌وه‌، ساڵی‌ (2006) له‌لایه‌ن (بنکه‌ی‌ ژین)ه‌وه‌ له‌چاپ دراوه‌.

به‌ داخێکی‌ گرانه‌وه‌، سه‌عات (12)ی‌ نیوه‌ڕۆی‌ دوێنێ‌ به‌کاتی‌ ئێران، شاعیری‌ نیشتیمانپه‌روه‌ر (محه‌مه‌دی‌ نوری) له‌ ته‌مه‌نی‌ (82) ساڵیدا له‌ شاری‌ بۆکان کۆچی‌ دوایی‌ کرد، له‌سه‌ر وه‌سێتی‌ خۆی‌ له‌ گۆڕستانی‌ (ئه‌حمه‌دی‌ کۆر)ی‌ دێی‌ (گردی‌ قه‌بران) به‌خاک سپێردرا.

ئه‌وه‌ش نمونه‌یه‌ک له‌ شێعره‌ به‌رزه‌کانی‌:

له‌ سه‌ر بستووی‌ ژیان وه‌ک داری‌ چاکی‌
به‌ ته‌نیا مامه‌وه‌ بێ‌به‌رگ و بێ‌به‌ر
گه‌لێک بێ‌تینتره‌ تاوی‌ هومێدم
له‌ زه‌رده‌ی‌ رۆژپه‌ڕی‌ مانگی‌ خه‌زه‌ڵوه‌ر
شه‌وی‌ تاریک وه‌ره‌ بکشێ‌ به‌ سه‌رما
که‌ ئامێزت په‌نای‌ رۆژگارره‌شانه‌
وه‌کووژێنه‌ چرای‌ ئه‌ستێره‌کانت
که‌ رووزه‌ردیم له‌به‌ر تالیع گه‌شانه‌
له‌گه‌ڵ‌ رۆژی‌ هومێد نالێکه‌ هیوام
وه‌کوو سێبه‌ر له‌ رووناکی‌ ره‌ویوم
هه‌ناسه‌ی‌ لێبڕا بای‌ فێنکی‌ ئاوات
به‌ کووره‌ی‌ داغی‌ حه‌سره‌ت دا چزیوم
له‌ چۆل و به‌رده‌ڵانی‌ قاقڕی‌ ژین
له‌ پێ‌ که‌وتووم ته‌ریک و دووره‌ده‌ستم
به‌ڵام ده‌نگی‌ وه‌کوو خه‌ونێکی‌ هاڵۆز
به‌ گوێی‌ روحما ده‌چرپێنێ‌ که‌ هه‌ستم
به‌ ده‌سته‌کوته‌ ده‌ر و دیوار و قوژبن
هه‌تا رۆچنه‌ی‌ نه‌جات بست بست ده‌پێوم
بزانم تیشکی‌ سه‌ربه‌ستی‌ له‌ کوێ‌ڕا
ده‌دا شۆق و بزه‌ی‌ داوێته‌ لێوم
بڕۆ ئه‌ی‌ شه‌و، وه‌ره‌ ئه‌ی‌ رۆژی‌ هیوا
له‌ چاڵاوی‌ به‌ڵای‌ دیلیم ده‌رێنه‌
له‌ سه‌ر قسنی‌ فه‌نای‌ ئاواته‌کانم
په‌ڕۆی‌ ئاڵای‌ هومێدم راوه‌شێنه‌

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,


له‌ سه‌ر بستووی ژیان

له‌سه‌ر بستووی ژیان وه‌ک داری چاکی
به‌ ته‌نیا مامه‌وه‌ بێ به‌رگ و بێ به‌ر
گه‌لێک بێ تینتره‌ تاوی هومێدم
له‌ زه‌رده‌ی ڕۆژپه‌ڕی مانگی خه‌زه‌ڵوه‌ر
شه‌وی تاریک وه‌ره‌ بکشێ به‌ سه‌رما
که‌ ئامێزت په‌نای ڕۆژگار ڕه‌شانه‌
وه‌کووژێنه‌ چرای ئه‌ستێره‌کانت
که‌ ڕووزه‌ردیم له‌ به‌ر تالیع گه‌شانه‌
له‌گه‌ڵ ڕۆژی هومێد نالێکه‌ هیوام
وه‌کوو سێبه‌ر له‌ ڕووناکی ڕه‌ویوم
هه‌ناسه‌ی لێبڕا بای فێنکی ئاوات
به‌ کووره‌ی داغی حه‌سره‌ت دا چزیوم
له‌ چۆل و به‌رده‌ڵانی قاقڕی ژین
له‌ پێ که‌وتووم ته‌ریک و دووره‌ ده‌ستم
به‌ڵام ده‌نگێ وه‌کوو خه‌ونێکی هاڵۆز
به‌ گوێی ڕوحما ده‌چرپێنێ که‌ هه‌ستم
به‌ ده‌سته‌ کوته‌، ده‌ر و دیوار و قوژبن
هه‌تا ڕۆچنه‌ی نه‌جات بست بست ده‌پێوم
بزانم تیشکی سه‌ربه‌ستی له‌ کوێ ڕا
ده‌دا شۆق و بزه‌ی داوێته‌ لێوم
بڕۆ ئه‌ی شه‌و، وه‌ره‌ ئه‌ی ڕۆژی هیوا
له‌ چاڵاوی به‌ڵای دیلیم ده‌رێنه‌
له‌سه‌ر قسنی فه‌نای ئاواته‌کانم
په‌ڕۆی ئاڵای هومێدم ڕاوه‌شێنه‌

به‌هاری 1947

محه‌مه‌دی نووری له‌سه‌ر بستووی ژیان

له‌ سه‌ر بستووی ژیان هۆنراوه‌یه‌که‌ ده‌ڕوانێته‌ ساڵه‌ ڕه‌شه‌کانی 1946 و 1947،یانی ئه‌و کاته‌ی زه‌بروزه‌نگی رێژیمی شایه‌تی به‌ تاوانی کوردی گوتن و نووسین، ته‌ف و چه‌قی خسته‌ هه‌رێمی کوردستان و پیاوه‌ به‌ڕێزه‌کانی شه‌هید کرد و له‌ سێداره‌ی دان و لاوه‌ به‌هێزه‌کانی په‌ران په‌ران و ئاواره‌ی کێو و شاخه‌کانی وڵاتی کردن . "هه‌ژار" بێ هاوڕێ به‌ هه‌ردێک دا و "هێمن" هه‌ڵوه‌دا به‌ هه‌ڵه‌مووت و زه‌ردێک دا و ئه‌وانی دیکه‌ش هه‌ر یه‌ک به‌ ئاخ و داخێک به‌ شاخ و داخێکه‌وه‌ ده‌خولانه‌وه‌ و ده‌گلانه‌وه‌، چونکه‌ خوینخوا، خانه‌خوێ بوو!
باوه‌شی شه‌وی تاریک جێی حه‌سانه‌وه‌ و حه‌ساری حاوانه‌وه‌بوو، زیته‌ و زریوه‌ی ئه‌ستێره‌کانیش ده‌بوونه‌ زیپکه‌ و زیخی چاوی به‌ شه‌وار که‌وتووه‌کان و به‌ ده‌واره‌ ڕه‌پێ که‌وتووه‌کان. ئه‌منی به‌ ته‌نیا ماوه‌ وه‌ک " یه‌هوودا"ی سه‌رگه‌ردان، له‌و هه‌ڵدێر بۆ ئه‌و گۆل و ئه‌ستێر ده‌بوو خۆم ببوێرم و سێبه‌رم وه‌شێرم؛ شه‌قاوم شل ده‌بوو، هه‌نگاوم کول ده‌بوو، نه‌ ڕۆژ ده‌بڕایه‌وه‌ و نه‌ شه‌و ده‌پسایه‌وه‌. ڕۆژانه‌ له‌ بن شاخ و به‌ردێک دا و شه‌وانه‌ له‌ نێو شیو و وه‌ردێک دا ده‌که‌وتم و ده‌خه‌وتم؛ به‌ نێوی ماجه‌ڕاجوو و بێگانه‌ په‌رست و سه‌دان نێو و نیتکه‌ی ناحه‌ز، وه‌ک سێبه‌ر له‌ ڕووناکی ده‌ڕه‌ویمه‌وه‌ و وه‌ک ده‌س لێوه‌شاوێ له‌ سێبه‌ری خۆم ده‌سڵه‌میمه‌وه‌!
له‌ خاک و نیشتمانی خۆم دا غه‌واره‌ بووم، دزێو و به‌دقه‌واره‌ بووم، ته‌نیا شه‌وی تاریک و ڕێگای باریک هاوڕاز و ده‌مسازم بوو. شه‌وێ ئه‌ستێره‌م ده‌بژارد و ڕۆژێ خۆم له‌ خۆم ده‌بوارد. له‌و هه‌ل و مه‌رجه‌ دا بوو " له‌سه‌ر بستووی ژیان" له‌ دنیای ده‌ردئاژنی ده‌روونه‌وه‌ هه‌ڵقوڵی و له‌ ده‌راوی دیده‌وه‌ هه‌ڵچۆڕا . له‌ یه‌که‌م دیدارێک دا دوای هاتنه‌وه‌ که‌ مامۆستا "هه‌ژار"م دی، کوتی : " کاک نووری، زۆر جاران له‌ سه‌ر دوندی چیاکان له‌ گه‌ڵ "هێمن" ، له‌ کاتی ڕۆژپه‌ڕی ئێواران دا " له‌ سه‌ر بستووی ژیان" ی تۆمان ده‌خوێنده‌وه‌. دوو جاران ده‌گریاین، جارێک بۆ خۆمان و جارێک بۆ نیشتمان و دوور وڵاتییه‌که‌مان !"
له‌و کاته‌وه‌ ئه‌منی به‌ ته‌نیا ماوه‌ چاوه‌کانم دوو جاران ده‌بارین، جارێک بۆ "هه‌ژار"ی هێژا و جارێک بۆ " هێمن"ی هه‌رماو و ده‌ڵێم: " هه‌ژار"، " هێمن" . شوێنه‌واری ژیانتان ڕێبازی هه‌رمانه‌ ....
حه‌سه‌نی قازی

بگه‌ڕێوه|ده‌سپێک|بینێره‌ بۆ فه‌یس‌بوسکه‌که‌ت
ده‌ستپێک
ڕێبه‌رانی شه‌هید
ئاڵبۆمی نه‌مران
 
کۆمار
بانگه‌واز
په‌یوه‌ندی