کۆمار
سه‌عید خان

موحه‌مه‌د سه‌عید هومایوون
خه‌ڵکی : مه‌هاباد
ساڵی ماڵئاوی: 2004



کاک موحه‌مه‌د ئاوا خۆ ده‌ناسێنێ، نێوم موحه‌مه‌د سه‌عید کوڕی عه‌بدولڕه‌حمانی کوڕی موئمین به‌گ کوڕی ئاغاشێرموحه‌مه‌دبه‌گ کوڕی ئاغا فه‌یزوڵڵا به‌گ(به‌گزاده‌ی بابامیری موکری)یه‌.
له‌ ساڵی1302 ی هه‌تاوی (1923ز) ، وا حه‌فتا ساڵ له‌وه‌پێش له‌ دێی یه‌کشه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ی فه‌یزوڵڵابه‌گی بۆکان هاتوومه‌ته‌ دونیاوه‌. وه‌کوو گوتم باوکم له‌ عێلی فه‌یزوڵڵابه‌گی و دایکم (خه‌دیجه‌) کچی خوالێخۆشبوو «قازی عه‌لی» و خوشکی پێشه‌وای شه‌هید قازی موحه‌مه‌د بوو.
له‌ ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵیدا بۆ خوێندن هاتوومه‌ شاری مه‌هاباد که‌ ئه‌و وه‌خته‌ (سابڵاغ)یان پێ ده‌گوت، له‌ ماڵی خاڵم «قازی موحه‌مه‌د»، له‌ مه‌دره‌سه‌ی په‌هله‌وی و دوای ئه‌وه‌ له‌ مه‌دره‌سه‌ی سه‌عاده‌ت خوێندنی سه‌ره‌تاییم ته‌واو کرد و، پاشان له‌ مه‌دره‌سه‌ی ئێرانشار تا ساڵی 1320ی هه‌تاوی ده‌رسم خوێند.
له‌ مانگی خه‌رمانانی 1320ی هه‌تاوی، کاتی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی، که‌ هێزه‌کانی ڕووس و ئینگلیس هاتنه‌ ئێران و حکوومه‌تی ڕه‌زاشا ڕووخا، تا ئه‌و کاته‌ له‌ ژێر چاوه‌دێری و سه‌رپه‌رستی خۆشه‌ویستانه‌ی پێشه‌وای شه‌هیددا درێژه‌م به‌ خوێندن دا. دوای هاتنی سوپای ڕووس و ئینگلیس بۆ ئێران، وڵاتی موکوریان و شاری مه‌هابادیش له‌لایه‌ن ڕووسه‌کانه‌ه‌ داگیرکرا.
له‌ کاتی شێواویی بارودۆخی ئێران و ئازادبوونی نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ ده‌ست زوڵم و زۆریی ڕێژیمی پاشایه‌تی، بۆ ماوه‌ی ساڵ و نیوێک له‌ دێی یه‌کشه‌وه‌ مامه‌وه‌. له‌ هه‌وه‌ڵی ساڵی 1322ی هه‌تاوی به‌ ئه‌مری قازی موحه‌مه‌د هاتمه‌وه‌ شاری مه‌هاباد و ده‌ستم به‌ کاری کۆمه‌ڵایه‌تی کرد. ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ شاری مه‌هاباد (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) به‌ نهێنی کاری ده‌کرد. ئه‌من و ره‌حیمی سه‌یفی قازی دوای ماوه‌یه‌ک تێکۆشان له‌ کاروباری کۆمه‌ڵایه‌تیدا له‌ (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک)دا به‌ ڕه‌سمی وه‌رگیراین، بۆمن نێوی نهێنی «ئاگر» و بۆ ئه‌ویش «ئۆگر» دیاری کرا.
له‌ دامه‌زرانی حکوومه‌تی جه‌مهووری کوردستان له‌ ساڵی 1324ی هه‌تاویدا له‌ ده‌فته‌ری تایبه‌تیی پیشه‌وای کوردستاندا و له‌ به‌شی ڕه‌مز و مه‌حڕه‌مانه‌ ده‌ستم به‌ کارکرد. له‌ زۆربه‌ی سه‌فه‌ره‌کانی پێشه‌وای کوردستاندا له‌ خزمه‌تیدا بووم و تا شه‌هیدکرانی پێشه‌وا درێژه‌م به‌ خزمه‌ت دا. دوای ماوه‌یه‌ک حه‌بس و زیندان له‌ ئاخری ساڵی1325دا له‌ زیندان ئازاد کرام.
"موحه‌مه‌د سه‌عیدخانی هومایوون، ڕۆژی جومعه2004.05.21‌ سه‌عات پێنجی به‌یانی ماڵئاوایی له‌ ژیان ده‌کا و، له‌ سه‌ر وه‌سێتی خۆی له‌ گوندی خانه‌قای شێخی بورهان(هه‌ڵکه‌وتوو له‌ نێوان جاده‌ڕێی مه‌هاباد ـ بۆکان)، به‌ به‌شداریی خه‌ڵکێکی زۆر له‌ شاره‌کانی مه‌هاباد و سه‌قز و بۆکان و.. به‌ خاک ده‌سپێردرێ. ڕه‌وانی شاد و گڵکۆکه‌ی پڕ له‌ گوڵ بێ."

وتووێژی کاکشار ئۆره‌مار له‌ گه‌ڵ کاک سه‌عید خان 1994

دوای ڕووخانی حکوومه‌تی ڕه‌زاشا:
پێش ڕاگه‌یاندنی کۆماری کوردستان و دوای ڕووخانی حکوومه‌تی ڕه‌زاشای په‌هله‌وی، به‌ هاتنی سوپای سووری سۆڤیه‌ت، سه‌ربازه‌کانی سه‌ربازخانه‌ی مه‌هاباد بڵاوبوونه‌وه‌ و هه‌رکه‌س ڕۆیشته‌وه‌ ماڵی خۆی. ئیداره‌کانی مه‌هاباد له‌ق و لۆق بوون. مه‌ئمووره‌کانی لاوه‌کی که‌ له‌ مه‌هاباد خزمه‌تیان ده‌کرد په‌نایان هێنا بۆ ماڵی قازی موحه‌مه‌د. دوای چه‌ند ڕۆژ مانه‌وه‌ به‌ ده‌ستووری قازی و له‌ ژێر چاوه‌دێری پیاوه‌کانی قازی موحه‌مه‌ددا به‌ سڵامه‌ت به‌ره‌و میاندواو و ته‌ورێز ڕه‌وانه‌ کران. شاری مه‌هاباد و خه‌ڵکی شار که‌وتنه‌ ژێر سه‌رپه‌رستی قازی موحه‌مه‌د؛ چونکوو جگه‌ له‌ قازی که‌سێکی دیکه‌ ئه‌و پایه‌ و مایه‌ی نه‌بوو و له‌ زه‌مانی پاشایه‌تیشدا هه‌رکه‌س گرفتاری و ناڕه‌حه‌تی بۆ پێش بهاتایه‌ هه‌ر ماڵی قازی عه‌لی و دوای ئه‌ویش قازی موحه‌مه‌د و سه‌دری قازی بوون که‌ به‌ هانا و هاواری خه‌ڵکه‌وه‌ ده‌هاتن.
بوونی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) و ئه‌ندامه‌تی زۆربه‌ی خه‌ڵک له‌و کۆمه‌ڵه‌یه‌دا و سه‌رپه‌رستی و ڕێبه‌ریی قازی موحه‌مه‌د بوه‌ هۆی یه‌کگرتنی خه‌ڵکی شاری مه‌هاباد. له‌و ماوه‌یه‌دا به‌ ئه‌مری قازی موحه‌مه‌د بۆ پارێزگاری له‌ شاری مه‌هاباد ژماره‌یه‌ک چه‌کداری مه‌هابادی به‌ نێوی (قۆڵ سپی) ئه‌رکی خزمه‌ت له‌ شاریان به‌ عۆده‌ گرت.
قازی موحه‌مه‌د که‌ هێشتا له‌قه‌بی پێشه‌وای له‌لایه‌ن میلله‌ته‌وه‌ پێنه‌درابوو، ئه‌و شه‌وانه‌ی که‌ مه‌ترسی ده‌کرا عێلی مه‌نگوڕ بۆ شڕه‌خۆریی هێرش بۆ شاری مه‌هاباد بهێنن، بۆخۆی له‌گه‌ڵ چه‌ند نه‌فه‌ر له‌و قۆڵ سپییانه‌ و خه‌ڵکی شار تفه‌نگی هه‌ڵده‌گرت و تا گومبه‌زی بوداق سوڵتان که‌ ئه‌و وه‌خته‌ له‌ شار دوور بوو، ده‌چوو؛ بۆ ئه‌وه‌ وڕه‌ بدا به‌ خه‌ڵکی شار و فێری به‌رگریکردن له‌ کاری خراپ و دزییان بکا، تا نیزیک ڕۆژبوونه‌وه‌ له‌ ده‌وری شار ده‌ماوه‌. ئیداره‌کانی ده‌وڵه‌تیش له‌ ژێر ئه‌مر و چاوه‌دێری ئه‌ودا به‌ کاری خۆیان درێژه‌ ده‌دا. مه‌دره‌سه‌کان که‌ بۆ ماوه‌یه‌ک داخرابوون کرانه‌وه‌، هێمنیی و ئه‌منییه‌تێکی که‌ له‌ ژێر سایه‌ و ڕێبه‌ریی قازی موحه‌مه‌د و ته‌شکیلاتی نهێنی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک)دا پێکهاتبوو، که‌م وێنه‌ بوو.
دزیی و زوڵم و داوێنپیسی، له‌ به‌ر هه‌ستی برایه‌تی و سوێندخۆریی له‌ (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک)دا نه‌مابوو. له‌به‌ر یه‌کگرتوویی خه‌ڵکی شار له‌ ژێر سه‌رپه‌رستیی قازی موحه‌مه‌ددا، عه‌شایر و عێلاتی ده‌وروبه‌ری مه‌هاباد، توانایی ده‌سدرێژییان بۆ سه‌ر شاری مه‌هاباد نه‌بوو. به‌بێ وجودی ده‌وڵه‌ت، نه‌زم و قانوون له‌ شاری مه‌هاباد به‌رقه‌رار بوو. به‌ بوونی ئه‌و وه‌زعه‌وه‌ له‌ شاره‌کان و دێهاتی ده‌وروبه‌ری مه‌هابادیش که‌ کۆمه‌ڵه‌ ڕیشه‌ی تێدا داکوتابوو، زوڵم و زۆریی و ده‌سدرێژیی که‌م بوو و، مه‌هاباد ببوه‌ چرای ڕووناکیده‌ر بۆ هه‌موو ناوچه‌ی موکوریان.
ڕووسه‌کان به‌ نێوی کڕینی ئه‌سپ ئه‌فسه‌رێکیان له‌ شاری مه‌هاباد هه‌بوو، جاروباریش مه‌ئموورینی دیکه‌یان هاتوچۆی ده‌کرد و له‌گه‌ڵ قازی موحه‌مه‌د و چه‌ند که‌سێکی دیکه‌ دیداریان ده‌کرد. له‌و ماوه‌یه‌شدا ڕووسه‌کان دووجار له‌ قازی موحه‌مه‌د و سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کانیان ده‌عوه‌ت کرد که‌ بۆ دیتنی ئازه‌ربایجان و میرجه‌عفه‌ر باقرئۆف بچنه‌ باکۆ.
گۆڕینی نێوی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) به‌ حیزبی دێمۆکراتی کوردستان:
بۆ ئه‌وه‌ی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) که‌ داوای ئازادی بۆ هه‌موو میلله‌تی کورد ده‌کرد، له‌ باری نهێنی بێته‌ده‌ر و به‌ ئاشکرا ده‌ست به‌ کاری ڕێکخستن و ئاماده‌کردنی خه‌ڵک بکا؛ وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ هه‌لومه‌رجی زه‌مانی شه‌ڕدا بتوانێ به‌ بارێکی ڕه‌سمی و ئاشکرا خه‌باتی خۆی درێژه‌ پێبدا و، هه‌روه‌ها کوردخۆره‌کان و ڕۆژئاواییه‌ لایه‌نگره‌کانی ئه‌وانیش له‌ موخاله‌فه‌ت و دژکاریی خۆیان که‌م بکه‌نه‌وه‌، کۆمیته‌ی ناوه‌ندی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) دوای لێکۆڵینه‌وه‌ له‌باری سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌لومه‌رجی زه‌مانه‌ هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و مه‌به‌سته‌ که‌ نێوی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) بگۆڕن و، ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی ئێراندا، داواکاری خودموختاری و ڕاپه‌ڕاندنی کاروباری وڵات به‌ ده‌ست گه‌لی کورده‌وه‌ بن. به‌م جۆره‌ له‌ مانگی گه‌لاوێژی ساڵی 1324ی هه‌تاویدا( جێژنی دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک)، نێوی کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک به‌ حیزبی دێمۆکراتی کوردستان گۆڕدرا.
حیزبی دێمۆکراتی کوردستان له‌ به‌یاننامه‌یه‌کی 8 مادده‌ییدا خه‌بات و تێکۆشانی خۆی بۆ وه‌رگرتنی خودموختاری له‌ چوارچێوه‌ی ئێراندا ڕاگه‌یاند.
بۆ کارو باری پاراستنی وڵات له‌ هێرشی سوپای ئێران و نه‌ته‌ویسته‌کان، ڕۆژی 26ی سه‌رماوه‌زی ساڵی 1324 به‌ ڕه‌سمی به‌ ڕۆژی هێزی پێشمه‌رگه‌ دیاری کرا و، هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان، به‌ باری ڕه‌سمی و نیزامی ده‌ستی به‌ خه‌بات بۆ پاراستنی وڵات و شۆڕش کرد.
کۆماری کوردستان چۆن پێکهات؟:
بۆ ئه‌وه‌ی کار و باری وڵات له‌و حاڵه‌تی بیلاته‌کلیفی بێته‌ده‌رێ و خه‌ڵکی کورد سه‌رنویشت(چاره‌نووس)ی خۆی به‌ ته‌واوی به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرێ و دنیای ده‌روه‌ش به‌ چاوێکی باشتر ته‌ماشای وه‌زعی کوردستان بکا، کۆمیته‌ی ناوه‌ندی حیزبی دێمۆکراتی کوردستان ته‌سمیمی گرت که‌ حکوومه‌تی خودموختاریی کورد ئیعلام بکا. له‌ هه‌موو ئه‌ندامان و هاواڵانی حیزب له‌ شار و دێهاته‌کانی کوردستانی ئازاد و سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان و پیاوماقووڵه‌کانی وڵات داوا کرا له‌ شاری مه‌هاباد کۆببنه‌وه‌. دوای کۆبوونه‌وه‌ی هه‌موو نوێنه‌رانی حیزب و خه‌ڵکی عادی و سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان و تێگه‌یاندنی مه‌به‌ست له‌و کۆبوونه‌وه‌یه‌ له‌لایه‌ن کاربه‌ده‌ستانی حیزبه‌وه‌، ڕۆژی 2ی ڕێبه‌ندانی ساڵی 1324ی هه‌تاوی(1946ز) له‌مه‌یدانی چوارچرای شاری مه‌هاباد، حکوومه‌تی جه‌مهووری کوردستان به‌ سه‌رۆکایه‌تی پێشه‌وا قازی موحه‌مه‌د له‌ نێو شادمانی و چه‌پڵه‌ڕێزانی هه‌موو به‌شداران له‌ ڕێوڕه‌سمێکی زۆر به‌شکۆدا ئیعلام کرا.
به‌داخه‌وه‌ له‌و ڕۆژه‌ پیرۆزه‌دا، ئه‌من به‌شداریم نه‌بوو، چونکوو له‌ پێش ئه‌و جێژن و شادییه‌دا به‌ ئه‌مری پێشه‌وا بۆ کارێکی پێویست سه‌فه‌ری تارانم کردبوو، له‌ ماڵی سه‌دری قازی نوێنه‌ری شاری مه‌هاباد له‌ مه‌جلیس بووم.
شێوه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی کاروباره‌کان:
دوای ئیعلامی جه‌مهووری، کاروبار به‌ شێوه‌ی ڕه‌سمی ده‌ستی پێکرا و هه‌یئه‌تی ده‌وڵه‌تی کوردستان دامه‌زرا. هێزی پێشمه‌رگه‌، ته‌شکیلاتی ڕه‌سمی بۆ دیاری کرا و چوار که‌س به‌ پێشنیاری کۆمیته‌ی ناوه‌ندی حیزب و به‌ فه‌رمانی پێشه‌وا قازی ده‌ره‌جه‌ی ژه‌نه‌ڕاڵییان پێدرا و به‌رگ و لیباسی ڕه‌سمی بۆ پێشمه‌رگه‌ و ئه‌فسه‌ره‌کان دیاری کرا.
ئه‌و چوارکه‌سه‌ی که‌ ده‌ره‌جه‌ی ژه‌نه‌ڕاڵییان پێدرا، بریتی بوون له‌: 1_ موحه‌مه‌د حوسێنخانی سه‌یفی قازی (وه‌زیری به‌رگری)، 2_ مه‌لا موسته‌فای بارزانی، 3_ عومه‌رخانی شکاک[شه‌ریفی] (سه‌رۆکی عێلی شکاک) و،4_ حه‌مه‌ ڕه‌شیدخانی قادرخانزاده‌ له‌ به‌گزه‌ده‌کانی بانه‌. موحه‌مه‌د حوسێنخانی سه‌یفی قازی له‌ دامه‌زرانی حیزبی دێمۆکرات و ته‌شکیلاتی هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان و هه‌روه‌ها ئیعلامی جه‌مهووری کوردستان نه‌خشی به‌رچاوی هه‌بوو. له‌به‌ر ئه‌و تێکۆشان و نه‌خشه‌ گرینگانه‌ له‌لایه‌ن پێشه‌واوه‌ به‌ وه‌زیری به‌رگری هه‌ڵبژێردرا.
ته‌شکیلی ده‌وڵه‌تی جه‌مهووری کوردستان:
ته‌شکیلی ده‌وڵه‌تی جه‌مهووری کوردستان که‌ بۆ هه‌وه‌ڵین جار له‌ تاریخی نه‌ته‌وه‌ی کورددا پێکهاتبوو، بوو به‌ باعیسی ده‌نگ و باسێکی زۆر له‌ ئێران و دونیادا. به‌ڵام ئه‌وکاره‌ گرینگه‌ چونکوو له‌گه‌ڵ موخاله‌فه‌ت و به‌رهه‌ڵستی ده‌وڵه‌ته‌ ڕۆژئاواییه‌کان ڕووبه‌ڕوو بوو، ده‌وڵه‌ته‌ کوردخۆره‌کان و پشتیوانه‌کانیان بۆ پاراستنی مه‌نافعی خۆیان و بۆ به‌ربه‌ره‌کانی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی شۆڕه‌وی ئه‌وکاره‌یان زۆر پێ ناخۆش بوو. باوجودی موخاله‌فه‌ت و به‌ربه‌ره‌کانی ده‌ره‌وه‌ و ئێران و، نه‌بوونی ده‌رامه‌د و داهاتێکی به‌رچاو و کزیی باری ئابووری له‌ ماوه‌ی یه‌کساڵ ــ ته‌مه‌نی کورتی کۆماری مه‌هاباددا، ئاڵوگۆڕێکی زۆر گرینگ و بنه‌ڕه‌تی له‌ هه‌رێمی ژێر ده‌سه‌ڵاتی کۆماردا به‌دیهات که‌ به‌ کورتی بریتی بوون له‌م خاڵانه‌ی ژێره‌وه‌:
ــ ته‌شکیلی هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان.
ــ دامه‌زرانی مه‌دره‌سه‌ی کوردی و خوێندن به‌ زمانی کوردی که‌ بۆ هه‌وه‌ڵین جار له‌ ئێراندا، منداڵانی کورد به‌ زمانی زگماکی خۆیان له‌ فێرگه‌ و مه‌دره‌سه‌کاندا ده‌رسیان ده‌خوێند.
ــ پێکهاتنی ڕوحی هاوکاریی و بڕوابه‌خۆبوون له‌ نێو خه‌ڵکی کوردستاندا و هه‌ستی سه‌ربه‌خۆیی و که‌سایه‌تی(شه‌خسییه‌ت)ی میللی.
ــ ته‌شکیل و ئیعلامی هه‌وه‌ڵین کۆمار له‌ تاریخ و سه‌ربهوردی نه‌ته‌وه‌ی کورددا.
ــ بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌ و گۆوار به‌ زمانی کوردی بۆ په‌ره‌پێدان به‌ زمان و کولتووری کوردی.
ــ ناردنی قوتابی کورد بۆ ده‌ره‌وه‌ی کوردستان بۆ فێربوونی زانست و تێکنیکی تازه‌.
ــ دامه‌زرانی ئیستگای ڕادیۆ و دانانی چاپخانه‌ بۆ چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی گۆوار و ڕۆژنامه‌ و چاپه‌مه‌نی بۆ ئیداره‌کانی کوردستان.
ــ پاراستنی مافی که‌مایه‌تییه‌کانی دانیشتووی کوردستان (بۆ وێنه‌ بۆ منداڵانی 30ماڵ جووله‌که‌ له‌ مه‌هاباد مه‌دره‌سه‌ی تایبه‌تی داندرا که‌ منداڵه‌ جووله‌که‌کان جیا له‌ زمانی کوردی و فارسی، زمانی عیبڕیشیان ده‌خوێند).
ــ ئاڵوگۆڕ له‌ وه‌زعی کشتوکاڵدا و باشتربوونی ژیان و گوزه‌رانی گوندنشینه‌کان و، لابردنی زۆڵم و زۆریی له‌ سه‌ریان تاڕاده‌یه‌کی به‌رچاو.
ــ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئازه‌ربایجان بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کاره‌کانی هه‌ردوو وڵات.
کۆماری کوردستان و سنووری ژێر ده‌سه‌ڵاتی:
کۆماری کوردستان له‌ ئاڕاڕاته‌وه‌ تا نیزیک شاری سنه‌ی له‌ ژێر حوکمدا بوو. ده‌سه‌ڵاتی کۆماری کوردستان له‌ هه‌موو شاره‌کانی ماکۆ، خۆی، سه‌ڵماس، ورمێ، به‌ پێی نفووس و له‌ هه‌موو ده‌وروبه‌ری ئه‌و شارانه‌ و هه‌رجێگایه‌ک که‌ زۆرینه‌ی دانیشتووانی کورد بوون، هه‌روه‌ها له‌ شاره‌کانی شنۆ، نه‌غه‌ده‌، مه‌هاباد، پیرانشار، سه‌ره‌شت، بۆکان و میاندواو و ده‌وروبه‌ری شاره‌کانی سه‌قز و ساینقه‌ڵا و تیکاب و هه‌موو گوندنشینه‌کان به‌رقه‌راربوو.
هه‌یئه‌تی ده‌وڵه‌ت
هه‌یئه‌تی ده‌وڵه‌تی جه‌مهووری کوردستان له‌ که‌سانێکی ناسراو له‌ ناوچه‌دا و به‌گوێره‌ی هه‌لومه‌رجی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شاره‌زا و لێهاتوو، پێکهاتبوو. زۆربه‌ی وه‌زیره‌کان ته‌حسیلات (خوێنده‌واری)ی قه‌دیمییان هه‌بوو. حاجی بابه‌شێخ و مه‌لا حوسینی مه‌جدی عالمی زۆر گه‌وره‌ی دینی بوون. مه‌حموودی وه‌لیزاده‌ و مه‌نافی که‌ریمی له‌ خوێندنی کلاسیک و تازه‌ به‌هره‌مه‌ند بوون، به‌ڵام له‌سه‌ریه‌ک هه‌موو وه‌زیره‌کان له‌ ناوچه‌دا سه‌رشناس بوون.
کاروباری به‌ڕێوه‌بردنی حکوومه‌ت له‌ ڕێگای شۆڕ و مشوه‌ڕه‌ته‌وه‌ بوو، به‌ڵام له‌ هه‌موو حاڵێکدا به‌ڕێوه‌چوونی کاروباری جه‌مهووری له‌ ژێر چاوه‌دێری و ڕێبه‌ریی پێشه‌وا قازی دا بوو.
هه‌یئه‌تی ده‌وڵه‌تی کوردستان به‌ دڵسۆزی و عه‌لاقه‌وه‌ کاریان ده‌کرد به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ نه‌بوونی ئه‌زموونی سیاسی و به‌رهه‌ڵستی ده‌ره‌وه‌ له‌ کاروباری کوردستان و ته‌مه‌نی کورتی کۆمار، ئیجازه‌ی له‌وه‌ زیاتری نه‌ده‌دا.
هه‌یئه‌تی وه‌زیرانی کوردستان بریتی بوون له‌:
1) حاجی بابه‌ شێخ سیاده‌ت: سه‌رۆک وه‌زیر
2) مه‌لا حوسێنی مه‌جدی: وه‌زیری عه‌دڵییه‌
3) موحه‌مه‌د حوسێنخانی سه‌یفی قازی: وه‌زیری به‌رگری
4) حاجی موسته‌فای داودی: وه‌زیری بازرگانی و تیجاڕه‌ت
5) مه‌نافی که‌ریمی: وه‌زیری په‌روه‌رده‌ و زانیاری(مه‌عاریف)
6) سه‌دیقی حه‌یده‌ری: وه‌زیری ته‌بلیغات
7) مه‌حموودی وه‌لیزاده‌: وه‌زیری کشتوکاڵ (که‌شاوه‌رزی)
8) سه‌ید موحه‌مه‌دی تاهازاده‌(ئه‌یوبییان): وه‌زیری بێهداری (له‌شساغی)
9) خه‌لیلی خوسره‌وی: وه‌زیری کار
10) ئه‌حمه‌دی ئیلاهی: وه‌زیری دارایی (ئیقتیساد)
11) عه‌بدولڕه‌حمانی ئێلخانیزاده‌: وه‌زیری موشاویر
12) ئیسماعیلی ئێلخانیزاده‌: وه‌زیری ڕێگاوبان
13) که‌ریمی ئه‌حمه‌ده‌ین: وه‌زیری پۆست و تێلگڕاف
14) موحه‌مه‌د ئه‌مینی موعینی: وه‌زیری ناوخۆ(داخیله‌)
زۆربه‌ی وه‌زیره‌کان، ئه‌ندامی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک) و دواییش ئه‌ندامی حیزبی دێمۆکراتی کوردستان بوون. هه‌رکه‌س به‌ ئه‌ندازه‌ی پێسپێراویی خۆی تێده‌کۆشا، به‌ڵام هه‌ڵسووڕێنه‌ری ئه‌سڵی و ڕێنیشانده‌ری هه‌مووان پێشه‌وا قازی بوو.
شه‌خسییه‌تی مه‌لا موسته‌فای بارزانی:
له‌ باره‌ی شه‌خسییه‌تی مه‌لا موسته‌فای بارزانی یه‌وه‌ ده‌بێ ئه‌و مه‌به‌سته‌ بۆ هه‌موو که‌س ڕوون و ئاشکرا بێ که‌: مه‌لا موسته‌فا له‌ ڕێگای نه‌ته‌وه‌ی کورد و بۆ ئازادی کوردستان زۆری زه‌حمه‌ت کێشاوه‌. ساڵه‌ها زیندان و ده‌ربه‌ده‌ریی دیوه‌ و له‌ پێناوی ئازادیی نه‌ته‌وه‌ی کورددا شه‌ڕی کردووه‌. له‌ کۆماری مه‌هابادیشدا به‌ گه‌رمی هاوکاری ده‌کرد. به‌ڵام به‌ پێی داب و ده‌ستووری عه‌شایری و شه‌خسییه‌تی ڕوحانی و ڕێبه‌ریی بابوباپیرانی که‌ هه‌میشه‌ و هه‌موو وه‌ختێک ڕێبه‌ری عێل و عه‌شیره‌تی خۆیان بوون، ئه‌مر و ده‌ستوور و نه‌زه‌ری خۆی له‌ نه‌زه‌ری جه‌ماعه‌تێکی به‌ده‌وروبه‌رییه‌وه‌ بوون باڵاتر ده‌زانی. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌فسه‌ره‌کانی عێراقی وه‌کوو عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز و ئه‌وانی تر له‌ ئیعمالی نه‌زه‌ری مه‌لا موسته‌فا دڵته‌نگ بوون.
شکستی کۆماری کوردستان:
بۆ شکستی کۆماری مه‌هاباد چه‌ند هۆ و ده‌لیلی گرینگ هه‌بوو. ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌کان له‌ هه‌موو دونیادا به‌ دوای مه‌نافیعی خۆیاندا ده‌گه‌ڕێن. ده‌وڵه‌تی شۆڕه‌ویش ده‌یه‌ویست ئیمتیازاتێک به‌تایه‌بتی نه‌وتی باکووری ئێران وه‌ده‌ستبهێنێ. ئینگلیسیش نه‌یده‌ویست له‌ کانگاکانی نه‌وتی ئێراندا شه‌ریکی بۆ په‌یدا ببێ و، ئه‌مریکاش ده‌یه‌ویست له‌و نمه‌ده‌ کڵاوێکی پێ بگا.
بۆ وه‌ده‌ستهێنانی ئیمتیازاتی نه‌وتی باکوور، ده‌وڵه‌تی شۆڕه‌وی یارمه‌تییه‌کی زۆری به‌ ده‌وڵه‌تی ئازه‌ربایجانی ئێران و فیرقه‌ی دێمۆکرات ده‌کرد و، به‌ حیزبی دێمۆکراتی کوردستانیشی تاڕاده‌یه‌ک کۆمه‌ک و یاریده‌ ده‌دا، به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ر یاریده‌ و کۆمه‌ک به‌ ئازه‌ربایجان زۆر که‌م و ته‌نیا له‌ به‌ر له‌نگه‌ر ڕاگرتن بوو.
سه‌رۆک وه‌زیرانی ئێران «ئه‌حمه‌د قه‌وام»، بۆ فریودانی ده‌وڵه‌تی شۆڕه‌وی ڕۆیشته‌ مۆسکۆ و، دوای وتووێژێکی زۆر قه‌راردادی نه‌وتی باکووری ئێرانی له‌ سه‌ر پێودانی 49% و 51% له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی شۆڕه‌وی ئیمزاکرد.
وه‌ له‌ پێش ئه‌وه‌شدا، سێ که‌س له‌ ئه‌ندامانی حیزبی تووده‌ی بۆ وه‌زیر له‌ ده‌وڵه‌تی خۆیدا هه‌ڵبژاردبوو. به‌ڵام ته‌سویبی ئه‌و قه‌رارداده‌ی به‌ ڕا و نه‌زه‌ری نوێنه‌رانی مه‌جلسی ئێرانه‌وه‌ به‌سته‌وه‌. بۆ ته‌ئمینیی هه‌ڵبژاردنی مه‌جلیس، داوای له‌ شۆڕه‌وی کرد که‌ دوای کشانه‌وه‌ی هێزه‌کانی له‌ ئێران، ئیجازه‌ی ناردنی هێزی سوپای ئێران بۆ ئازه‌ربایجان و کوردستان بدرێ.
حکوومه‌تی شۆڕه‌ویش، بۆ کشانه‌وه‌ی هێزه‌کانی له‌ ئێران که‌وتبوه‌ ژێر فشاری ئه‌مریکا و ئینگلیس و، دوای وه‌رگرتنی قه‌ول و قه‌رار له‌ ئه‌حمه‌د قه‌وام، ده‌ستی به‌ کشانه‌وه‌ی سوپای خۆی له‌ خاکی ئێران کرد. ده‌وڵه‌تی ئێران هێزه‌کانی خۆی نارده‌وه‌ ئازه‌ربایجان و کوردستان. حکوومه‌تی ئازه‌ربایجان شه‌ڕێکی چکۆڵه‌ی له‌ قافلانکوهـ کرد. سه‌رۆکه‌کان هه‌ڵاتن بۆ شۆڕه‌وی و ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ فیداییه‌کانی پێشه‌وه‌ری کوژران. به‌ڵام له‌ کوردستاندا، له‌ نه‌تیجه‌ی سیاسه‌تی پێشه‌وا قازی، ئه‌و پێشهاته‌ ڕووینه‌دا. شۆڕه‌وی ئێرانی چۆل کرد، ئازه‌ربایجان ئاشبه‌تاڵی کرد و سه‌رۆکه‌کانی هه‌ڵاتن بۆ شۆڕه‌وی. به‌مجۆره‌ پشتی جه‌مهووری کوردستان خاڵی بوو. سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کانیش به‌ بیستنی خه‌به‌ری ته‌سلیمبوونی ئازه‌ربایجان، خۆیان کشانده‌وه‌.
پێشه‌وا قازی سه‌رانی حیزب و ده‌وڵه‌ت و خه‌ڵکی شاری کۆکرده‌وه‌ و داوای لێکردن نه‌زه‌ری خۆیان نیسبه‌ت به‌ شه‌ڕکردن یا ته‌سلیمبوون بده‌ن. دوای وتووژێکی زۆر قه‌راردرا، بۆ پێشگرتن له‌ خوێنڕێژی و کوشتوکوشتار، پێشه‌وا قازی له‌ گه‌ڵ سوپای ئێران واردی گفتوگۆ بێ. دوای مولاقاتی پێشه‌وا له‌گه‌ڵ سه‌رتیپ هومایوونی فه‌رمانده‌ی سوپای ئێران، هێزی سوپای ئێران به‌بێ شه‌ڕ و کوشتار واریدی مه‌هابا بوون. پێشه‌وا قازی باوجودی ئه‌وه‌ی بۆی مومکین بوو بڕوا و، مه‌لا موسته‌فاش زۆری حه‌ول دا، به‌ڵام ئاماده‌ی ڕۆیشتن نه‌بوو، فه‌رمووی: من خه‌ڵکی شار و وڵاتی خۆم به‌جێ ناهێڵم و ئاماده‌م بۆ هه‌موو پێشئامه‌د و سه‌رنویشتێک. ئه‌من ناتوانم ژن و منداڵی کورد له‌ ژێر ده‌ستی دوژمندا به‌ جێبهێڵم. به‌و جۆره‌ بۆ وتووێژ له‌گه‌ڵ فه‌رمانده‌ی له‌شکری ئێران ئاماده‌ بوو.
خولاسه‌ هۆیه‌کانی شکستی جه‌مهووری کوردستان: 1) پشتبه‌ردانی شۆڕه‌وی، 2) ته‌سلیمبوونه‌وه‌ی ئازه‌ربایجان و هه‌ڵاتنی سه‌رۆکه‌کانیان و، 3) پشتبه‌ردانی عه‌شایر و زۆڵه‌کورده‌کان بوون.
وه‌ختێک ڕووسه‌کان پشتی ئازه‌ربایجان و کوردستانیان به‌ردا، بۆ پێشه‌واقازی که‌ ئه‌رکی گه‌وره‌ی پاراستنی خه‌ڵکی کوردی به‌ ئه‌ستۆوه‌ بوو، زۆر سه‌خت و دژوار بوو. به‌ڵام پێشه‌وا قازی مه‌تانه‌ت و گه‌وره‌یی خۆی زیاتر نیشان دا و ترس دای نه‌گرت، به‌ ده‌ربڕینی پێناخۆشبوونی خۆی له‌و پێشامه‌ده‌، ئاماده‌گی خۆی بۆ فیداکاری له‌ پێناو میلله‌تی کورددا به‌ ئیمانی پته‌و و ڕووی خۆش نیشان دا. فه‌رمووی: دۆسته‌کانمان ناپیاوه‌تییان له‌ گه‌ڵ کردین به‌ڵام ئێمه‌ به‌ ڕێی خۆمان وه‌فادارین و ئه‌و شێعره‌ فارسییه‌ی خوێنده‌وه‌:
سر که‌ نه‌ در راه عزیزان بود
بار گرانی است کشیدن به‌ دوش
(سه‌ر ئه‌گه‌ر له‌ ڕێگای عه‌زیزاندا نه‌بێ ــ بارێکی گرانه‌ هه‌ڵگرتنی به‌ شان)
چۆنیه‌تی گرتن و موحاکه‌مه‌ی پێشه‌وا و یارانی:
پێشه‌وا قازی سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو حه‌ول و ته‌قه‌للایه‌ی بۆ ڕۆیشتن له‌گه‌ڵی درا، ئاماده‌نه‌بوو خه‌ڵک به‌جێبێڵێ و بۆ پاراستنی خه‌ڵکی کورد ئاماده‌ی مولاقات له‌گه‌ڵ سه‌رتیپ هومایوونی بوو. جارێک له‌ دێی حه‌مامیانی نیزیک بۆکان له‌ ماڵی مه‌حموودئاغای ئیلخانیزاده‌ که‌ به‌ پشتبه‌ردانی جه‌مهووری له‌ گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت سازابوو و، جاری دووه‌میش له‌ شاری میاندواو مولاقاتی فه‌رمانده‌ی له‌شکری ئێرانی کرد و قه‌ول و قه‌راری له‌گه‌ڵ دانا که‌ مه‌هاباد به‌بێ شه‌ڕ ته‌سلیم بێ و ئه‌رته‌شیش به‌ ئارامی بێته‌ نێو شار و هه‌تا له‌شکری ئێران واریدی شار نه‌بێ، عه‌شایر هه‌قیان نییه‌ بێنه‌ نێو شاره‌وه‌.
ڕۆژی 26ی سه‌رماوه‌زی ساڵی 1325ی هه‌تاوی، هێزی سوپای ئێران زۆر به‌ ترس و ئیحتیات واریدی مه‌هاباد بوو. دوای چه‌ند ڕۆژێک به‌ مه‌به‌ستی چاکداماڵین و کۆکردنه‌وه‌ی چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی، پێشه‌واقازی و ئه‌و کاربه‌ده‌ستانه‌ی له‌ شاردا مابوون بۆ ده‌فته‌ری فه‌رمانداریی نیزامی بانگ کران، شه‌وی ئه‌وه‌ڵ پێشه‌وا و هه‌موو به‌شداران له‌ کۆبونه‌وه‌که‌دا گه‌ڕانه‌وه‌ ماڵی خۆیان. به‌ڵام ڕۆژی دووه‌م کۆبوونه‌وه‌ درێژه‌ی پێدرا و دوای نوێژی شێوان پێشه‌وا و ژماره‌یه‌کی دیکه‌ له‌ کاربه‌ده‌ستانیان ڕاگرت. پێشه‌وا و سه‌یفی قازی له‌ فه‌رمانداریی نیزامی و باقی ده‌زگیرکراوه‌کان ته‌حویلی زیندانی شاره‌وانی دران.
دادگای زه‌مانی جه‌نگ ته‌شکیل درا و ده‌ستیان کرد به‌ لێپرسین و موحاکه‌مه‌ی ده‌زگیرکراوه‌کان. دادگای هه‌وه‌ڵ به‌ سه‌رۆکایه‌تی سه‌رهه‌نگ «پارس ته‌بار» فه‌رمانداریی نیزامی مه‌هاباد و دادستان سه‌ره‌نگ2 «فیوزی» ره‌ئیسی ستادی له‌شکر پێکهات. له‌و ماوه‌یه‌دا سه‌دری قازی برای قازی موحه‌مه‌د که‌ نوێنه‌ری مه‌جلیس بوو له‌ تاران ده‌زگیر کرا و بۆ موحاکه‌مه‌ هێندراوه‌ مه‌هاباد. دوای موحاکه‌ماتێکی دوورودرێژ دادگای هه‌وه‌ڵ حوکمی ئیعدامی قازییه‌کانی ده‌رکرد. له‌و ماوه‌یه‌دا ده‌نگۆ هه‌بوو که‌ ئه‌مریکاییه‌کان له‌ زینداندا ده‌گه‌ڵ پێشه‌وا قازی دیداریان کردووه‌ به‌ڵام پێشه‌وا ته‌سلیمی نه‌زاره‌تی ئه‌وان نه‌بووه‌.
دوای نیزیک دوو مانگ و نیو مانه‌وه‌ له‌ زیندان که‌ مانگ و نیوی دوایی له‌ سه‌ربازخانه‌ی مه‌هاباد و له‌ زینداندابوون، دادگای ته‌جدید نه‌زه‌ر(بڕیار نوێکردنه‌وه‌) به‌ هاتنی ژماره‌یه‌ک ئه‌فسه‌ر له‌ ته‌ورێزه‌وه‌ پێکهات.
سه‌رۆکی مه‌حکه‌مه‌ی دووه‌م سه‌رهه‌نگ« عه‌تا» و داستانی مه‌حکه‌مه‌ سه‌رهه‌نگ «نیکوزاد» بوون. دادگای دووه‌م دوای 48 سه‌عات موحاکه‌مه‌ و تاوانبارکردن، حوکمی دادگای هه‌وه‌ڵیان به‌ سه‌ر پێشه‌وا و هاواڵه‌کانیدا سه‌پاند که‌ دوای ته‌ئییدی ستادی ئه‌رته‌ش و شای ئێران، شه‌وی 10ی خاکه‌لێوه‌ی ساڵی 1326ی هه‌تاوی له‌ مه‌یدانی چوارچرای شاری مه‌هاباد شه‌هید کران.
چۆنیه‌تی شه‌هیدکرانی پێشه‌وا و هاواڵه‌کانی:
شه‌وی 10 ی خاکه‌لێوه‌، له‌ زیندان به‌ پێشه‌وا و هاواڵه‌کانی ڕاده‌گه‌یێنن که‌ ده‌ستوور هاتووه‌ بیان به‌ن بۆ تاران، له‌ سه‌عات 12ی شه‌و، له‌ پێشدا پێشه‌وا قازی سواری ماشێنێکی پڕ له‌ سه‌رباز ده‌که‌ن و ده‌یهێنن بۆ فه‌رمانداریی نیزامی (عیماره‌تی ئێستای شاره‌داری له‌ مه‌یدانی چوارچرا). پێشه‌وا به‌ دیتنی وه‌زعی مه‌یدان و کۆبوونه‌وه‌ی سربازێکی زۆر ده‌زانێ که‌ درۆیان له‌گه‌ڵ کردووه‌، ده‌یبه‌نه‌ عیماره‌تی شاره‌داری. سه‌رهه‌نگ نیکوزاد دادستانی مه‌حکه‌مه‌ی دووه‌م و فه‌رمانداری نیزامی سه‌رهه‌نگ پارس ته‌بار و ڕوحانییه‌کی مه‌حه‌للی له‌و هۆده‌یه‌دا ده‌بن، له‌وێ حوکمی دادگا بۆ پێشه‌وا قازی ده‌خوێننه‌وه‌ و ده‌ڵێن هه‌ر وه‌سێتێکت هه‌یه‌ بیکه‌. پێشه‌وا به‌و ڕوحی گه‌وره‌ و نه‌ترسی خۆیه‌وه‌ دوای بیستنی حوکمی دادگا وه‌سێتنامه‌ی خۆی ده‌نووسێ. له‌ وه‌سێتنامه‌ی مێژوویی خۆیدا دوای به‌رهه‌ق زانینی داوای خۆی بۆ ئازادی میلله‌ته‌که‌ی، به‌شێک له‌ دارایی خۆی بۆ دروستکردنی مه‌دره‌سه‌ و بیمارستان له‌ شاری مه‌هاباد ته‌رخان ده‌کا. دوای دوو ڕه‌کاعه‌ت نوێژ ئاماده‌ی چوونی مه‌یدانی ئیعدام ده‌بێ و ده‌فه‌رموێ: چونکوو له‌ ئیسلامدا له‌ داردان باش نییه‌ داواده‌که‌م گوللله‌بارانم بکه‌ن. به‌ڵام داواکه‌ی لێ قه‌بوڵ ناکه‌ن. وه‌ختێک دێن چاوی ببه‌ستن ده‌فه‌رموێ چاوم مه‌به‌ستن من لای میلله‌تی خۆم شه‌رمه‌زار نیم ده‌مه‌وێ له‌ دواکاتی ژیانیشمدا چاوم له‌ کوردستان بێ. دوای ئه‌وه‌ له‌ سه‌ر کورسی ئیعدام به‌ ده‌نگێکی به‌رز ده‌فه‌رموێ: «ئێوه‌ قازی موحه‌مه‌دێک ده‌کوژن، به‌ڵام له‌ هه‌ر قه‌تره‌ خوێنێکی من قازی موحه‌مه‌دێک به‌ وجود دێ، بژی کوردستان». به‌و جۆره‌ پێشه‌وا به‌ قه‌ولی خۆی وه‌فا ده‌کا و ڕوحی گه‌وره‌ و پاکی خۆی فیدای کورد و کوردستان ده‌کا.
دوای ئیعدامی پێشه‌وا قازی، ژه‌نه‌ڕاڵ سه‌یفی قازی که‌ سواری ماشێنی دووه‌م کراوه‌، ده‌به‌نه‌ ژووری فه‌رمانداری و حوکمی دادگای بۆ ده‌خوێننه‌وه‌ و داوای لێده‌که‌ن هه‌ر وه‌سێتێکی هه‌یه‌ بیکا. حه‌مه‌حوسێنخان به‌ شه‌هامه‌ته‌وه‌ له‌ پشت میزێک داده‌نیشێ و وه‌سێتنامه‌ی خۆی ده‌نووسێ، وه‌ختێک ده‌یهێننه‌ مه‌یدانی چوارچرا و ته‌رمی پێشه‌وا به‌ داره‌وه‌ ده‌بینی حه‌مله‌ به‌ سه‌ربازه‌کانی ده‌وروبه‌ری ده‌کا و نه‌عره‌ته‌ لێده‌دا و به‌ ده‌نگێکی به‌هێز، ترس و له‌رزه‌ ده‌خاته‌ دڵی دوژمنانه‌وه‌ و دانیشتووانی ده‌وروبه‌ری مه‌یدان له‌ خه‌و هه‌ڵده‌ستێنێ و ده‌گوڕڕێنێ: بژی پێشه‌وای موعزه‌می کوردستان، بژی کوردستان. سه‌ربازه‌کان ده‌وری ده‌گرن و به‌ زۆر ته‌نافی دار ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی، ته‌نافه‌که‌ هێزی هه‌ڵکێشانی سه‌یفی قازی نابێ و ده‌پچڕێ، ناعیلاج ده‌یهێننه‌ به‌ر داری سێیه‌م که‌ بۆ سه‌دری قازی ئاماده‌کرابوو، له‌وێ له‌ داری ده‌ده‌ن و شه‌هیدی ده‌که‌ن. ماشینی سێیه‌م که‌ هه‌ڵگری سه‌دری قازی یه‌ واردی مه‌یدانی چواررا ده‌که‌ن. سه‌دری قازیش ده‌به‌نه‌ ژووره‌که‌وه‌ و حوکمی دادگای بۆ ده‌خوێننه‌وه‌. ئه‌ویش دوای وه‌سێتکردن و نووسینی نامه‌یه‌ک بۆ کچی گه‌وره‌ی، له‌ وه‌ختی ڕوونبوونه‌وه‌ی ڕۆژی دووشه‌مۆ 10ی خاکه‌لێوه‌ ئیعدام و شه‌هید ده‌کرێ (ڕوحیان شاد بێ).
ته‌واوی شه‌قامه‌کانی ده‌وروبه‌ری چوارچرا و سه‌ربانی ماڵه‌کان له‌ نیوه‌شه‌وه‌وه‌ به‌ سه‌رباز ته‌نرابوو. له‌ به‌ر یاسای قه‌ده‌غه‌کردنی هاتوچۆ که‌س به‌ ده‌ره‌وه‌نه‌بوو، ته‌نیا ماڵه‌کانی ڕووبه‌ڕووی مه‌یدانی چوارچرا له‌هاتوچۆی سه‌ربازه‌کان و ته‌قه‌ی هه‌ڵخستنی داره‌کان هه‌ستیان به‌کاره‌ساتێک ده‌کرد، به‌ڵام نه‌یانده‌زانی چییه‌. به‌ ڕووناکبوونه‌وه‌ی ڕۆژ و لابردنی قه‌ده‌غه‌ی هاتوچۆ، خه‌ڵکی شار له‌و کاره‌ساته‌ دڵته‌زێنه‌ ئاگادار بوون. شاری مه‌هاباد بوو به‌ مه‌حشه‌ر، ته‌واوی ژن و منداڵ و زۆربه‌ی پیاوانی شاری مه‌هاباد به‌ هاوار و ڕۆڕۆ ڕوویان کرده‌ چوارچرا.
ته‌رمی پیرۆزی شه‌هیده‌کان له‌ سه‌عاتی هه‌شتی به‌یانی هێندرانه‌ خوارێ و، بۆ غوسڵ و شوتن بردیاننه‌ مزگه‌وتی حاجی ئه‌حمه‌د. له‌وێ له‌ ژێر چاوه‌دێری گروهانێک سه‌ربازدا دوای شوشتن و کفنکردن به‌ره‌و گۆڕستانی شار له‌ داوێنی کێوی داشامه‌جید وه‌ڕێخران. هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی تابووته‌کان واردی گۆڕستان بوون ته‌واوی خه‌ڵکی شار(نه‌وه‌د له‌ سه‌دی خه‌ڵک) به‌ دیتنی تابووتی شه‌هیدان له‌ گابۆڕیان دا و، ژن و منداڵ خۆڵی سه‌رقه‌برانیان وه‌سه‌ر خۆیان ده‌کرد. سه‌ربازه‌کان به‌ دیتنی ئه‌و وه‌زعه‌ زۆر ترسان و سه‌رنێزه‌یان له‌ تفه‌نگه‌کانیان دا و فیشه‌کیان برده‌ به‌ر لووله‌ی تفه‌نگ و به‌ زۆریی سه‌رنێزه‌ ڕێگای سه‌ر گۆڕه‌کانیان کرده‌وه‌. دوای به‌ خاکسپاردنی شه‌هیده‌کان خه‌ڵکیان به‌ زۆری سه‌رنێزه‌ له‌ قه‌برستان دوورخسته‌وه‌ و سه‌ربازه‌کان له‌ گۆڕستان مانه‌وه‌. دیتنی ئه‌و ڕۆژه‌ قه‌ت له‌ بیر ئه‌و که‌سانه‌ی شاهیدی ڕووداو بوون ناچێته‌وه‌.
هه‌یئه‌تی ده‌وڵه‌تی کوردستان چیان به‌سه‌رهات؟:
له‌گه‌ڵ گیرانی پێشه‌وا و سه‌در و سه‌یفی قازی، زۆربه‌ی وه‌زیره‌کانی کۆماریش ده‌زگیر و زیندانی کران و بۆ موحاکه‌مه‌ نێردرانه‌ ته‌ورێز. حاجی بابه‌شێخ، حاجی موسته‌فای داودی، ئه‌حمه‌دی ئیلاهی، سه‌ید موحه‌مه‌دی تاهازاده‌(ئه‌یوبییان)، که‌ریمی ئه‌حمه‌ده‌ین، مه‌حموودی وه‌لیزاده‌ و زۆر که‌سی دیکه‌ وه‌کوو عه‌زیز خانی کرمانج، حوسێنی فروهه‌ر(زێڕینگه‌ران)، موحه‌مه‌دی یاهوو و چه‌ند نه‌فه‌ر له‌ ئه‌فسه‌ره‌کان وه‌کوو حامیدی مازووچی، موحه‌مودی نازمی، ڕه‌سووڵی نه‌غه‌ده‌یی و موحه‌مه‌دی ڕه‌وشه‌نفکر و، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌کی دیکه‌ش له‌ کاربه‌ده‌ستانی کۆمار له‌ ته‌ورێز موحاکه‌مه‌ و مه‌حکووم به‌ ئیعدام و حه‌بس کران. حه‌فته‌یه‌ک دوای ئیعدامی پێشه‌وا و سه‌در و سه‌یفی قازی، چوار ئه‌فسه‌ری کورد: حه‌مید مازووچی، موحه‌مه‌د ڕه‌وشه‌نفکر، ڕه‌سووڵی نه‌غه‌ده‌یی و موحه‌مه‌دی نازمی له‌ ته‌ورێزه‌وه‌ هێرانه‌وه‌ و له‌ مه‌یدانی چوارچرا ئیعدامیان کردن. ئه‌وانی دیکه‌ش له‌ دوو ساڵه‌وه‌ تا حه‌بسی ئه‌به‌د حوکم دران و له‌ ته‌ورێزه‌وه‌ بردیاننه‌ ورمێ بۆ موحاکه‌مه‌ی دووه‌م. حاجی بابه‌ شێخ به‌ موناسه‌به‌تی ئاشنایه‌تی زووی له‌گه‌ڵ سپه‌هبود شابه‌ختی فه‌رمانده‌ی له‌شکری ئازه‌ربایجان، زووتر ئازاد کرا.
له‌ 25ی ڕێبه‌ندانی ساڵی 1325ی هه‌تاویدا، ژماره‌یه‌ک له‌ پیاوه‌گه‌وره‌کانی عێلی به‌گزاده‌ی فه‌یزوڵڵابه‌گی له‌ بۆکان و سه‌قز موحاکه‌مه‌ و ئیعدام کران که‌ بریتی بوون له‌م شه‌هیدانه‌: 1-عه‌لی به‌گی شێرزاد(یه‌کشه‌وه‌) فه‌رمانده‌ی هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ بۆکان، 2-موحه‌مه‌دخانی فارووقی، 3-عه‌بدوڵڵاخانی مه‌تین، 4-حه‌مه‌خانی دانیشوه‌ر(ئه‌و سێیانه‌ برابوون)، 5-موحه‌مه‌دخانی فه‌یزوڵڵابه‌گی، 6-حه‌سه‌نخانی فه‌یزوڵڵابه‌گی، 7-عه‌لی خانی فاتیح، 8-ئه‌حمه‌دخانی شه‌جیعی که‌ ئه‌م هه‌شت شه‌هیده‌ له‌گه‌ڵ عه‌لی به‌گی شێرزاد له‌ عێلی فه‌یزوڵڵابه‌گی، هه‌موو برا و ئامۆزا و له‌گه‌ڵ پێشه‌وا قازیش خزم بوون(دایکی پێشه‌وا قازی کچی ئاغاشێربه‌گی فه‌یزوڵڵابه‌گی بوو)، 9- عه‌لی ئاغا جه‌وانمه‌ردی، 10- ڕه‌سووڵ ئاغا جه‌وانمه‌ردی(له‌ عێلی گه‌ورکی سه‌قز)، 11-شێخ سه‌ددیق ئه‌سعه‌دی و، 12-شێخ ئه‌مین ئه‌سعه‌دی(له‌ شێخانی ده‌وروبه‌ری سه‌قز). وه‌ک گوتمان عه‌لی به‌گی یه‌کشه‌وه‌ له‌ بۆکان و یازده‌ که‌سه‌که‌ی دوایی له‌ سه‌قز ئیعدام کران.
نیزیکه‌ی سێسه‌د که‌س له‌ مه‌هاباد و سه‌قز و بۆکان ده‌زگیر و زیندانی کران که‌ ماوه‌ی زندانیان له‌ شاره‌کانی مه‌هاباد و ته‌ورێز و ورمێ گوزه‌راند.
خه‌ڵکێکی زۆر بۆ ئه‌سله‌حه‌ ده‌زگیر کران و، دوای لێدان و ئه‌شکه‌نجه‌ و لێ ئه‌ستانده‌وه‌ی چه‌که‌کان یان پێ کڕینیان ئازاد کران. گۆیا بیست هه‌زار تفه‌نگ و ده‌مانچه‌ له‌ خه‌ڵکی ئه‌ستێندرانه‌وه‌، به‌ڵام به‌و هه‌موو زه‌برو زه‌نگه‌شه‌وه‌، ده‌وڵه‌تی ئێران که‌ له‌ پشتیوانی عه‌شاریش به‌رخوردار بوو نه‌یوێرا ده‌ست به‌ قه‌تڵی عامی خه‌ڵکی کورد بکا، چونکوو ئاماده‌گی نیزامی و هه‌روه‌ها ڕه‌گ و ڕیشه‌ی واقیعیی جووڵانه‌وه‌ی کوردستان له‌ دڵی نه‌ته‌وه‌ی کورددا هه‌بوو. دوای شه‌هیدکردنی پێشه‌وا و هاواڵه‌کانی و شه‌هیده‌کانی بۆکان و سه‌قز و مه‌هاباد و، گرتن و مه‌حکوومکردنی سێسه‌د که‌سی دیکه‌، دوای ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی ئێران فه‌رمانی عه‌فوی ده‌رکرد.

بگه‌ڕێوه|ده‌سپێک|بینێره‌ بۆ فه‌یس‌بوسکه‌که‌ت
ده‌ستپێک
ڕێبه‌رانی شه‌هید
ئاڵبۆمی نه‌مران
 
کۆمار
بانگه‌واز
په‌یوه‌ندی